Tagarchief: verlichting

Zen en psychologie III

Volgens het boeddhisme is het lijden inherent aan het leven. Sommige ideeën kun je niet verdragen en andere ideeën kun je weer niet loslaten. In beide gevallen lijd je. Door te mediteren leer je om klaar te staan voor het lijden. Door jezelf te onderzoeken (in de context) weet je beter wie je bent, waardoor je beter kunt leven.

Wijsheden uit het boeddhisme komen overeen met wijsheden uit het Westen. De Franse filosoof Montaigne schreef bijvoorbeeld: ‘Wie de mensen leert te sterven, leert ze te leven’.

Mijn laatste lessen van Zen.nl. Zie voor de vorige lessen hier, hier en hier.

Les 11

Een les over het ego.

Als we zeggen: ‘wat heeft die een ego’, dan heeft het woord een negatieve klank. ‘Maar zonder ego komen we ons bed niet uit’, zegt mijn leraar. We hebben ons ego nodig. Iemand met dementie kan steeds moeilijker de vraag naar ‘wie ben ik’ beantwoorden.

Er bestaan zeer strenge vormen van boeddhisme waar je leert om van je ego af te komen. Mijn leraar kent iemand die drie jaar zo’n strenge scholing deed in Japan. Toen deze persoon terug kwam naar Nederland kostte het hem een jaar om opnieuw te weten wat hij fijn vond.

Zen.nl is niet zo streng maar ze leren je wel om het ego los te kunnen laten. Om je te kunnen dé-identificeren van het ego. Als het ego even weg is dan hebben we een zogenaamd ‘eenheidsbewustzijn’. Een gevoel alsof  je één bent met alles. Even is alles heel helder en ben je zonder geheugen en zonder oordeel.

In het taoïsme, dat nog ouder is dan zen, spreekt men van een toestand die je niet kunt verwoorden. Een toestand waarbij je uit het denken treedt en je hart laat spreken. Achter de tegenstellingen van goed en kwaad zit iets wat alles verbindt en dat ervaar je in het ‘eenheidsbewustzijn. Het is alsof je in een andere werkelijkheid wordt binnen gezogen. Alsof je verliefd bent. Al het andere valt weg. In les 17 over verlichting kom ik hier op terug.

De zen.nl definitie van ego: Het ego is het geest en lichaam sturende zelfbeeld. Het ego kun je zien als een constructie, een verzameling ideeën over jezelf dat steeds meer ingeslepen raakt. Het ego maakt dat je je kunt verhouden. Je moet een ego hebben maar je moet het ook uit kunnen zetten. Het ego op aan en uit kunnen zetten betekent dat je kunt slapen wanneer je wilt slapen. Het ego aan en uit kunnen zetten betekent dat je vanuit een ander perspectief kunt waarnemen en dat je iets nieuws over je zelf kunt leren.

We hebben verschillende ego’s en we hebben grote en kleine ego’s. Een groot ego betekent een grote ambitie. Soms is minder zelfoverschatting aan te bevelen maar soms ook niet. Je kunt ook lijden onder een klein ego. Als je steeds zegt: ‘dat kan ik niet’ of ‘dat is niet voor mij’ dan kun je daaronder lijden. Grote en kleine ego’s kunnen in een en dezelfde persoon aanwezig zijn. Het ene ego kan kijken naar het andere ego. Als we gemengde gevoelens ergens over hebben dan kijken we vanuit verschillende ego’s.

Een te groot ego betekent dat je denkt alles aan te kunnen terwijl dit in de praktijk tegenvalt. Een schuldgevoel komt vaak voort uit een te groot ego. Bij een ‘te klein ego’ maak je je potentie niet waar. Idealiter is het ego dus noch te groot, noch te klein.

Boeddha had net als Gandhi (zie: Zen en psychologie) een groot ego maar het was transparant. Een transparant ego betekent dat je jezelf kunt doorzien en dat je voor anderen te doorzien bent. Je hebt geen geheimen. Dit is wat zen.nl je wil leren; je ego te managen zodat je voor iets meer dan alleen jezelf, iets betekent. Het is verlichting om te werken aan een transparant ego. Het houdt in dat je je ego doorziet en er boven kunt staan. Je weet wanneer je ego groot is en waar het klein is. Je kunt ook boven de ego-pijn staan. Je ervaart wel pijn maar je laat je er niet door meeslepen, je identificeert je er niet mee. Dit leer je tijdens het mediteren.

Inzicht in je ego betekent zelfkennis en verlichting. Tijdens het sterven laat het lichaam het beeld van zichzelf, het ego, los.

les 12

Een les over symbolen en beelden die krachtiger kunnen zijn dan woorden. Over deze les heb ik weinig te mede te delen.

internationaal vredessymbool

internationaal vredessymbool

NB  Op de website van zen.nl verwoord een leerling in een filmpje wat het mediteren bij hem teweeg brengt: “Juist doordat je niets doet ben je heel erg aan het leven. Mediteren helpt bij het scherp krijgen en houden van je doelen en bij het afstemmen van je handelen daar op. Deze verandering was er al binnen een paar weken en daarom ben ik blijven mediteren”. Dit is voorlopig ook mijn ervaring.

les 13

Zen en keuzes maken

We maken veel kleine en ogenschijnlijk onbelangrijke keuzes op een dag. Het is goed om je daarvan bewust te zijn.

Als we niet in evenwicht zijn, zijn we niet ons zelf en maken we verkeerde keuzes. Door te mediteren kunnen we onze bubbels (onverwerkte ervaringen) doorzien, los laten en ons niet langer laten domineren door die onverwerkte ervaringen in de keuzes die we maken.

Je intuïtie kan je helpen bij het maken van de juiste keuze. Als je je buik ontspant werkt je intuïtie beter.

Les 14

Rituelen

Zen zit vol met rituelen. Aan het eind van elke les dronken we thee op een rituele manier.

Zoals alle rivieren naar zee stromen, zo leiden alle rituelen in zen naar één en hetzelfde doel: het vergroten van onze aandacht en concentratie, zodat we steeds beter leren denken wat we willen denken, leren voelen wat we willen voelen en steeds meer één worden met wie we zijn en wat we doen.

Rituelen verbinden. Rituelen lenen zich voor het trainen van onze concentratie. Rituelen maken moeilijke situaties beter hanteerbaar. Rituelen hebben een verhelderend, inzicht-gevend effect, ze houden ons een spiegel voor. Rituelen brengen ons in goede conditie.

Rituelen verbinden maar juist daardoor sluiten ze ook buiten. Bij een goede afstemming kan een ritueel de kwaliteit krijgen van mooie muziek die harmonieert met bijbehorende bewegingen. Iedereen is exact even belangrijk; je hoort en wordt gehoord.

De spontane uitvoering van het ritueel is belangrijk. Spontaan vanuit je buik, je kern. Spontaniteit is niet hetzelfde als onbesuisd je impulsen volgen of onbezonnen handelen. Het is meer doorleefd dan dat. Zodra we een ritueel plichtmatig of mechanisch uitvoeren is het dood.

Les 15

Een les over de koan

Een ‘koan’ is een raadselachtige vraag waar geen logisch antwoord op is. Bijvoorbeeld: Wat is het geluid van één klappende hand? Wat is de waarde van een emmer zonder bodem?

Mediteren over het antwoord stimuleert je flexibiliteit en creativiteit. Bij het antwoord gaat het om originaliteit. Origineel kan slaan op ‘echt’ of ‘oorspronkelijk’ maar ook op ‘nieuw’ of ‘fris’. Terwijl je er mee bezig bent komen er antwoorden maar ook andere ideeën naar boven. Als het antwoord niet echt van jou is, is het fout. Het geven van de antwoorden doe je in dialoog met je leraar. Die geeft je de koan en die bepaalt de kwaliteit van je antwoord. Hier kan veel tijd over heen gaan.

We doen een oefening. De leraar tikt tegen een kopje. Wat horen we?

Er zijn vele antwoorden mogelijk. 6 tikken. 4 lange tikken. 2 korte tikken. 1 lange stilte. Het lepeltje. Het kopje. De leegte. De vorm. Rinkelen. Keramiek. Metaal. Deze kamer. Enzovoort.

Het gaat niet zozeer om het antwoord. Het kunnen leven met een vraag is ook wat de koan je leert. Wie zich in vragen verdiept, verdiept zich in zichzelf en in de wereld. De koan-studie is een doorlopende vitale oefenweg waarbij we met een open onbevangen en nieuwsgierige houding vragen stellen en blijven stellen. Alleen wie blijft vragen, blijft leren en groeien.

De koan is een vraag die een zenleraar kan stellen aan zijn leerling om zijn geest flexibeler te maken. Welbepaalde bubbels (onverwerkte ervaringen) kunnen zo welbewust worden opgeroepen. In die zin hebben koans een chirurgische kwaliteit, terwijl meditatie meer over een breed spectrum werkzaam is.

Gedurende de meditatie kun je de vraag voortdurend herhalen in de geest, op elke uitademing. Na verloop van tijd kun je de vraag abstraheren. Een koan als: ‘Wat is het geluid van een klappende hand?’ kun je na twee tot vijf weken inkorten tot ‘Wat is het geluid?’ en uiteindelijk tot ‘Wat?’

Het hoge doel waarnaar we streven is dat we blijvend en bruisend stromen van creativiteit in alles wat we denken en doen, ongeacht de omstandigheden.

Les 16

De stilte les. We mediteren drie keer 21 minuten afgewisseld met korte loopmeditaties.

Tot mijn verrassing viel dit mee. Eigenlijk was mijn derde meditatie de beste. Ik kon het doen met een glimlach en voelde liefde binnenstromen. Naderhand kwam ik, gek genoeg na al dat stil zitten tot het bevrijdende idee dat alles beweging is. Een idee dat veel ruimte geeft.

les 17

Les over verlichting.

Als je in Japan vraagt wat verlichting is dan heb je grote kans op een ontwijkend antwoord. Het blijft in Japan een mystiek begrip.

Zen.nl wil het begrip dé-mystiferen. Ieder wezen ìs reeds verlicht. Enkele definities: Iedereen die naar verlichting streeft is verlicht. Verlicht is degene die heeft ontdekt dat er niets is dat je zeker kunt weten. Verlicht is iedereen die een spirituele ervaring heeft opgedaan. Verlicht is degene die zich voortdurend in een bewuste staat van eenheidsbewustzijn bevindt. Verlicht is degene waarbij het ego niet aanwezig is. Verlicht ben je als je dood bent.

De praktische kant van verlichting zit hem in het flexibel kunnen zijn. Degene die gelukkig is en het geluk kan delen met anderen is verlicht. Het verschil tussen een positieve bubbel en geluk is de transparantie. Bij een positieve bubbel blijven de negatieve kanten onbewust en wordt het geluk niet gedeeld.

Verlichting betekent dat je soepel met levenspijnen kunt omgaan. Je bevrijdt je stapje voor stapje van je angsten en je kunt op een gezonde manier steeds grotere uitdagingen aan. De grootste uitdaging is om ook anderen te helpen verlicht te raken.

In de zen-traditie worden drie stadia van verlichting onderscheiden. 1. Kensho: We laten kortstondig het ego los. Het bijzondere is dat Kensho zowel volkomen vertrouwd als volslagen nieuw aanvoelt. Die combinatie van bekend en onbekend is typerend voor verlichting. 2. Samadhi is een verlichtingservaring die veel gelijkenis vertoont met een ‘runner’s high’, een roesachtig gevoel van gelukzaligheid. 3. Satori is het grote inzicht oftewel de grote verlichting. Hierbij zijn de laatste drie definities  van verlichting die hierboven genoemd zijn van toepassing.

Verlichting komt overeen met het al eerder genoemde eenheidsbewustzijn wat betekent dat het één niet van het ànder te onderscheiden is wat weer lijkt op het gevoel van verliefdheid. Ik vond onlangs een beschrijving van dit bewustzijn in een van de liefdesbrieven van de romantische socialist Herman Gorter.

Uit het boek: ‘Geheime geliefden’, een brief aan Ada (9 februari 1904).

Liefste! Het is nu toch zoo heerlijk zacht alles in de lucht en ik voel mij zo heerlijk dat ik wou dat ik bij je was. Het licht ziet er zo jong en licht uit, de huizen aan de overkant staan zoo frisch en onschuldig. Het lijkt of de lente de stad binnendringt. Ik zit hier nu zo heerlijk stil in deze kamer, het is net of een heerlijkheid langs het raam gaat. Aan wie heb ik toch dat alles te danken dat ik dat zoo scherp en fijn voel?  Soms is het net in een stad of er van boven of van buiten een heerlijkheid, een innigheid binnendringt. Dan lijken de gevels zoo fijn blauw, met zo’n blauwig waas om zich, het is alsof een val van kleuren er langs valt en op de straat lijkt het of je loopen kan in de zachtste lichten van steenen en bomen. Beneden je als je boven uit het raam kijkt lijken de menschen te loopen in een soort vergetelheid van zacht licht. Dat komt je bent zelf in een zaligheid, je bent gelukkig, je voelt dat je van iemand en iets houdt, dat je je heelemaal met lichaam en al geeft aan iemand. Je voelt een band tusschen je zelf en iemand anders. En dat kleurt je. Dat geeft een bad aan je heele bestaan. Daar ga je in. Je voelt daardoor een band met alles, met de heele menschheid. Je bent niet verloren, het is niet uit met je. Neen je bent een deel van het groote geheel, en je bent op een zeer bepaalde, zeer mooie, op de heerlijkste wijze aan het geheel verbonden.

Uit de brief blijkt dat Gorter een moeilijke tijd heeft gehad en dat hij zich nu in dit geheel andere ‘eenheidsbewustzijn’ bevind waar hij zeer dankbaar voor is.

Les 18

Evaluatie. Over deze les heb ik weinig mede te delen.

Tot slot een link naar een artikel uit de Volkskrant over het mediteren bij zen.nl. De mooiste uitspraak in het artikel luidt: ‘Als je tijd hebt, mediteer dan een kwartier. Als je geen tijd hebt, mediteer dan een uur.’


Voor mij was het bij wonen van de 18 zen-lessen een zeer waardevol uitstapje en het mediteren is een vast onderdeel van mijn dag geworden. Verder op mijn pad zal ik vast meer vernemen over zen maar voor nu neem ik afscheid om mij verder te wijden aan de gezins- en relatie therapeutische literatuur en praktijk waarbinnen ook veel wijsheid, verlichting en geluk te vinden is.

4 reacties

Opgeslagen onder Filosofie, Psychologie en boeddhisme