Tagarchief: rouw

Psyche en Klimaat

Het symposium over klimaatstemmingen van de Stichting Psychiatrie en Filosofie bracht minder mensen bij elkaar in de Hogeschool van Leiden dan was verwacht. Er kwamen ongeveer 60 mensen op af.

Een van de organisatoren van het symposium en tevens voorzitter van de dag, Jaap van der Stel, lector GGZ aan de Hogeschool Leiden, had gegoogeld en gevonden dat de grote GGZ instellingen in Nederland niet met het klimaat bezig zijn. Àls ze met het klimaat bezig zijn dan is het met het eigen klimaat. Als je googled op werkloosheid in plaats van klimaatopwarming dan vindt je trouwens hetzelfde. We zitten in Nederland met een naar binnen gekeerde GGZ. Van der Stel had wel wat tips voor de instellingen om zich met die bredere context van het klimaat alsnog te verbinden.

Ondanks dat de grote instellingen achterbleven was ongeveer de helft van de aanwezigen afkomstig uit de GGZ. Enkele zelfstandige psychologen waaronder ondergetekende, een enkele psychoanalyticus, enkele psychiaters, docenten psychologie en enkele journalisten van vaktijdschriften. De meeste andere aanwezigen kwamen uit de klimaat- en milieubeweging.

Om in de stemming te komen bekeken we een trailer van de film ‘How to let Go of the World and Love All the Things Climate Can’t Change’. Meerdere mensen in de zaal kenden deze film. Ik persoonlijk nog niet en alleen al de trailer gaf nog meer diepte aan mijn bezorgdheid over het klimaat. Onderaan dit bericht vindt u een link naar de hele film. Hier de trailer:


Stemmingen die het gevolg zijn van de opwarming van de aarde variëren van angst, paniek, depressie, apathie, wanhoop, stress, boosheid, woede enz. Natuurlijk speelt trauma een rol. Zoals een psycho-analyticus in de zaal meteen opmerkte zullen we elkaar bij deze emoties en persoonlijke problemen moeten helpen en kan therapie een positieve rol spelen. Hierover later meer.

De emotie van de wanhoop bij een ieder die zich zorgen maakt over het milieu wordt mede veroorzaakt door de zwakke houding van de overheid. De overheid reguleert de multinationals en de fossiele industrie niet of nauwelijks en gelooft in de vrije markt. Het feit dat de politieke partij Groen Links moeite heeft om te regeren met de VVD en het CDA heeft veel met het klimaatprobleem te maken, namelijk met het maken van afspraken over hoe we met klimaatvluchtelingen omgaan.

Het feit dat we door een stortvloed aan reclames worden gestimuleerd om te consumeren enerzijds en anderzijds vernemen dat consumeren (auto rijden, vliegreizen, vlees eten) de opwarming van de aarde tot gevolg heeft, leidt bij mensen tot de mentale toestand van de zogenaamde ‘double bind’ wat apathie tot gevolg heeft. Kort nadat ik hier onlangs iets over las gaf ik mij op voor dit symposium.

We zullen stilstaan bij de effecten van klimaatverandering op het menselijk gemoed. Hoe reageren we op de veranderingen en de dreigingen? Wat kunnen we ermee?

Optimist of pessimist

Vrij snel kwam de advocaat van de duivel opdagen. Misschien kunnen we de hoop op het voortbestaan van de mensheid op aarde ook gewoon opgeven. Kijkend naar de ‘diepe tijd’ is de mensheid er nog maar kort en in dat opzicht niet zo belangrijk. De planeet gaat echt wel door ook al hebben wij onze eigen beschaving vernietigd. Optimisten kunnen heel irritante mensen zijn zal de Denker des Vaderlands René ten Bos uit Almelo in zijn presentatie betogen. Over het optreden van deze filosoof later meer.

Voordat de mensheid goed en wel van de planeet verdwenen is, krijgen we eerst nog te maken met de geleidelijke verwoesting van de beschaving. Dat is eigenlijk al begonnen. Neem alleen al de grote stromen vluchtelingen, ziektes door vervuiling, de verwoesting van leefgebieden, enz. enz. We gaan hier allemaal steeds meer last van krijgen hoewel rijke landen en rijke mensen het beste af zijn. Er zijn zelfs rijke mensen die zich hele delen van de aarde toe-eigenen waardoor ze de verwoesting nog lang kunnen overleven, ver verwijderd van de ontreddering van de rest van de mensheid.

Eigenlijk is klimaatverandering een veiligheidsprobleem betoogde de klimaatwetenschapper Leo Meyer. Interessant: Veiligheid is natuurlijk ook een psychologisch onderwerp. Ik denk aan de begrippen veilige en onveilige hechting uit de hechtingstheorie en de psychologische en maatschappelijke gevolgen van onveilige hechting. De GGZ kan misschien ook vanuit deze invalshoek een bijdrage leveren en mag wat mij betreft in actie komen.

De eerste lezing kwam niet van een optimist of pessimist maar van een realist; namelijk van de eerder genoemde klimaatwetenschapper Leo Meyer.

Opwarming van de aarde is een veiligheidsvraagstuk

Leo Meyer wordt door geen enkele van de eerder genoemde emoties, noch door slapeloosheid geplaagd. Zijn gemoedsrust blijft in tact omdat hij vindt dat het goed genoeg is dat hij zijn steentje bij draagt. Hij is bezorgd maar niet angstig.

Als scheikundige had hij al vroeg belangstelling voor milieuproblematiek. Hij probeert twee vragen te beantwoorden. 1. Is de angst voor de problemen rationeel of irrationeel? 2. Is de ontkenning van de problemen rationeel of irrationeel? Het is duidelijk dat de opwarming van de aarde de schuld is van de mens en niet van natuurlijke factoren zoals het komen en gaan van ijstijden, activiteiten van de zon of van vulkanen. Over het algemeen zijn mensen die er verstand van hebben het met elkaar eens hierover. De angst is dus rationeel en de ontkenning irrationeel. Meyer liet een cartoon zien van twee bioscopen naast elkaar: We houden ons zelf graag voor de gek.

Het grootste deel van de opwarming verdwijnt in de oceanen waardoor het ijs op de polen smelt en het koraal vernietigd wordt. De effecten op het land zijn bijvoorbeeld te zien rond de Middellandse zee, vooral in Syrië. De burgeroorlog daar wordt vooral veroorzaakt door Assad en de belanghebbende partijen en landen die zijn jihadistische oppositie bewapenen maar de opwarming van de aarde speelt wel degelijk een rol in de oorlog. Het heeft er al 5 jaar niet geregend.

Meyer maakte het punt dat de opwarming een veiligheidsvraagstuk is vanwege de grote gevolgen voor mensen en de natuur. Als we niets doen zal er sprake zijn van een 8 graden stijging en als we met zijn allen veel doen dan zal het bij 2 graden blijven. Hij verwacht dat we in het midden uit zullen komen. De gevolgen voor mensen zijn enorm, vluchten, ondervoeding, sterfte, enz. De gevolgen voor de natuur ook: De Noordpool zal in 2030 ijsvrij zijn. Voor Nederland hebben de veranderingen rond de Zuidpool nog meer invloed dan die op de Noordpool, ook al ligt de Zuidpool verder weg. In het jaar 2100 zal de zeespiegel hier 2,5 tot 3 meter gestegen zijn.

Onzekerheden horen bij de klimaatwetenschap en hierdoor krijgen klimaatsceptici en hun belangen de ruimte. Toch zullen er door de overheid bepaalde normen gesteld moeten worden. De sceptici waren grotendeels tot zwijgen gebracht maar met Trump is dat koor weer opgestaan. Meyer adviseert iedereen om het hoofd koel te houden en actie te ondernemen.


In de zaal was een cartoonist aanwezig: Anabella Kanai. Kijk vooral op haar website.

 

Geconfronteerd worden met het einde van de beschaving zoals wij die kennen, is niet niks. Hoe gaan mensen daar doorgaans mee om? Anabella Meijer – http://www.kanai.nl


Therapie voor klimaat depressie 

Na de klimaatwetenschapper Meyer kwam Evanne Nowak aan het woord. Ze is programmamaker en geestelijk verzorger en op zoek naar zingeving in het antropoceen. Ze probeert van ontkenning en apathie naar verbinding te komen. Volgens haar zijn we te druk met niets doen en leven we in een wereld waarin zorgeloosheid voorop staat. Zo creëren we een afstand ten opzichte van onze verantwoordelijkheid. Zo komen we tot de ontkenning van existentiële vragen en vervreemden we ons van het systeem. Vandaar de apathie.

Hoe ontwikkel je een behandelplan voor iemands klimaatdepressie als er geen behandelplan is voor het systeem van de planeet? Iemand met klimaatdepressie kan volgens haar nog het beste steun zoeken bij ervaringsdeskundigen. Als behandelaar is het goed om een zekere mate van ‘niet-weten’ toe te laten. Nowak noemt nog Joanna Macy, die een goeroe voor klimaatpsychologen schijnt te zijn.

De filosoof Wouter Kusters was de volgende spreker en vertelde dat hij tot voor enkele jaren geleden er nog wel vertrouwen in had dat het geleidelijk steeds beter zou gaan met de mensheid of in ieder geval dat het niet veel slechter zou gaan. Maar toen kwamen de film ‘An Inconveniënt Truth’ en het boek van Clive Hamilton: ‘Requiem for a Species’, uit.

De klimaatcrisis voelt voor hem als een traumatische beleving over iets dat nog moet komen. Pre traumatische stress. De crisis is moeilijk te lokaliseren en lijkt bovenmenselijk. Hij kan zich vinden in de woorden van de Australische filosoof Clive Hamilton: ‘The tragedy is the absence of tragedy’. Hierover meer in mijn bericht: Wat voor schepselen zijn wij?

Kusters vraagt zich af hoe de GGZ kan blijven praten over stoornissen als de wereld zelf ziek is. Als positieve ‘spin off’ van de klimaatcrisis zou je kunnen zeggen – ironisch bedoeld – dat wij als mensen eindelijk weer iets hebben dat boven ons dagelijks leven uitstijgt. We gaan samen ten onder.

Voor sommigen kan misschien het begrip disruptie een rol spelen bij troost. Disruptie betekent dat ‘iets nieuws en nog kleins’ (bijvoorbeeld wind en zonne-energie) in korte tijd ‘iets bestaands, groots en logs’ (fossiele energie) mogelijk gaat verdringen. De oude wereld staat verlamd toe te kijken en laat ‘het nieuwe’ gebeuren. Dit moeten we nog zien.

Kusters sluit in zekere zin aan bij Nowak als hij zegt dat we de klimaatcrisis niet moeten willen beheersen of managen. Laat de stilte ook maar zijn werk doen. Ons oude vertrouwde toekomstbeeld van de aarde is verwoest. Met deze werkelijkheid zullen we verder moeten.

Als psycholoog roepen zijn woorden bij mij op dat we de psychologische afweer van ‘de valse hoop’ het beste van ons af kunnen laten glijden en dat we de pijn en het verlies van hoop op een toekomst in een wereld die ons vertrouwd voorkomt, maar beter moeten leren te verdragen. Rouwen is gezond. Het kan ons zelfs verder brengen in een nieuwe richting en in het actief mee ontwikkelen van een nieuwe toekomst.

Als je de rouwfase door bent gekomen kun je misschien makkelijker overeind blijven op momenten dat je mensen tegenkomt die nog in de fase van de ontkenning zitten of bij het moeten aanzien van een overheid die nauwelijks bezig is met de opwarming van de aarde.

‘Doomsday prepping’

Onder deze titel publiceerde op 10 mei 2017 journaliste  Sanne Bloemink in de Groene Amsterdammer een artikel. Het gaat over hoe mensen zich voorbereiden op de ondergang. Uit de Groene Amsterdammer:

Peter Thiel, de oprichter van Paypal en sponsor van Trump, heeft onlangs grote stukken land, inclusief landingsbanen voor zijn privé-vliegtuigen, gekocht in Nieuw-Zeeland. Dat doet hij natuurlijk niet voor niets. Noorwegen is rijk en schijnt een soort Italië te worden, badend in olijfolie en tomaten. En Zwitserland ligt natuurlijk lekker hoog. Tijd om de voorwaarden voor emigratie naar die landen eens door te nemen?

(Mocht je meer willen weten over hoe billionairs bezig zijn om zich veilig te stellen dan kun je dit artikel in de Daily Mail uit 2015 bekijken. Ik vond het schokkend. Hier nog zo’n soort artikel uit 2017. De Daily Mail noemt Nieuw Zeeland ‘Apocalypse Island’.)

Bij ‘doomsday preppers’ gaat het louter om het beschermen van het eigen gezin tegen bijvoorbeeld plunderingen die het gevolg zijn van klimaatrampen. Net zoals de superrijken dit doen, doen de minder rijken dit op hun eigen manier.

Bloemink komt wetenschappers tegen die wel degelijk wakker liggen over de opwarming van de aarde. Dit in tegenstelling tot Leo Meyer die het allemaal nog wel aankan. Zelf ligt Bloemink er ook wel eens wakker van en kan ze bijvoorbeeld erg verdrietig worden over de regenwouden die gekapt worden. Ze toont ons een foto van een huilende wetenschapper die vele jaren het Great Barrier Reef onderzocht en toe moet zien hoe het vernietigd wordt.

Volgens Bloemink is de ontkenning van het probleem oftewel de struisvogelpolitiek een sociaal wenselijke reactie. Zij zit zelf met heen en weer slingerende gemoedstoestanden, met ‘mixed feelings’ :(:

Een vraag uit de zaal na de sprekers tot nu toe is: Voelen de sprekers een soort minachting voor het voeren van actie? Leo Meyer zegt dat hij dat zeker niet heeft. Volgens hem lijkt er sprake te zijn van twee extreme reacties; ontkenning of verlamming maar is er een andere reactie mogelijk. Niet vluchten of bang worden (ontkennen, verlammen) maar vechten. De wereld vergaat niet.

Bloemink voegt nog toe dat zij over het onderwerp schrijft en dat zij dat ook ziet als een soort van actie voeren. Ze vindt het soms overweldigend wat ze er allemaal over leest. Leven met onzekerheid moeten we allemaal. Nowak vind dat we alle mogelijk oplossingen zouden moeten onderzoeken voordat we tot actie over gaan. Kusters ziet een grote variatie aan mogelijke acties en reacties. Meyer voegt nog toe dat je aan de kant van de oplossingen soms ook gekke dingen tegenkomt zoals allerlei magische oplossingen of heilsverwachtingen.

Eén toehoorder hoort tot nu toe meer over gevoelens van depressie, angst en verlamming en over ontkenning terwijl zij juist heel kwaad is. Kwaad op de politiek van Trump en het idee van ‘there is no alternative’ en de illusie van dat we de oplossingen moeten overlaten aan de markt.

Een jongere toehoorder zegt dat zijn generatie is opgegroeid met het klimaatprobleem en dat jongeren over de hele wereld meer waarde hechten aan ervaringen dan aan materie. Duurzaamheid is hip. Dit geldt wat minder voor de lager opgeleide jongeren.

Sommige toehoorders en sprekers zeggen last te hebben van een soort handelingsverlegenheid. Ze durven op een feestje niet te beginnen over het onderwerp klimaat of durven hun verbazing over het feit dat iemand nog vlees eet, nog auto rijdt of nog vliegreizen maakt, niet te uiten. Dit veelal uit angst om afgewezen te worden, niet serieus genomen te worden. Heel menselijk! Weer anderen durven dat allemaal wel aan te kaarten en nemen geen blad voor de mond.


Optimisten kunnen heel irritante mensen zijn betoogde de Denker des Vaderlands René ten Bos uit Almelo. Zijn presentatie kwam cabaretesk over. Leuk! Hij had een goede tip voor GGZ mensen die iets willen doen: Kijk veel naar Kunst! Met kunst kun je meer laten zien dan met woorden. Misschien is er voor optimisme dus toch nog wat te zeggen. Hij begon zijn optreden met een getekend filmpje van Steve Cutts.

Hardleersheid en ijdelheid

Wie zijn wij? Wij zijn een invasieve soort. De vernietiging gaan we niet meer tegenhouden. Minder mensen is misschien wel de oplossing. We zijn ook gedesoriënteerd. Wat de opwarming betekent voor ons weten we niet. We kunnen maar beter ophouden om onszelf te zien als nuttig. Hou op met het antropocentrisme! Vanuit het eeuwigheidsperspectief is er geen probleem.

Ontkenning van het probleem is irrationeel volgens Meyer maar ten Bos ziet in de ontkenning ook een vorm van hardleersheid en ijdelheid. En deze heeft politieke wortels. Bij Trump is dit goed te zien. We hoeven ons volgens hem niets van de opwarming van de aarde aan te trekken, het hoeft ons niet te raken. Trump wil geen rimpels op het gezicht. Hij leeft in een ‘gebotoxte’ wereld. Bij Putin zie je dezelfde ijdelheid. Het smelten van de noordelijke ijszee is voor Rusland lucratief. De ijszee wordt het nieuwe Suezkanaal. Het is een geo-politieke ‘opportunity’. Hij zet gerust nucleaire ijsbrekers in. Dit zijn grote ontwikkelingen waar we niet los van komen. Overigens stapt Rusland niet uit het akkoord van Parijs wat de VS wèl heeft gedaan.

De wetenschappers zijn het niet eens, in de war en kunnen genegeerd worden door de politiek meent Ten Bos. Het weten lijkt ook een vorm van verraad te zijn. Ouderdom wordt nu door medische wetenschappers gezien als een ziekte. Als we die ziekte behandelen dan zouden we in de toekomst wel 130 jaar oud kunnen worden. Maar waar gaan al die oude mensen leven vraagt ten Bos zich af. Beter is het voor wetenschappers om te gaan samenwerken met kunstenaars. Wantrouw het zeker weten!

Pessimisme moet meer gewaardeerd worden. Pessimisme is leuk. Het is de democratie van de momenten. Politiek met optimisme moet je wantrouwen. ‘Yes we can’, dat wordt een ramp. Optimisten zijn waanzinnig ijdel. Lees vooral mensen waar je het niet mee eens bent. Ontmoet je vijanden!

Op de voordracht van ten Bos wilde Meyer graag reageren. Volgens hem zijn klimaatwetenschappers het wel degelijk eens over de opwarming van de aarde en zijn ze niet in de war. Wel verschillen ze van mening over de oplossingen voor de problemen. De politiek is ook verdeeld. Rutte zegt dat de markt het moet doen, Klaver wil dat het probleem aangepakt wordt door de politiek.

Klimaat en rechtvaardigheid

Naomi van Steenbergen probeert als klimaatethicus antwoord te geven op vragen zoals wat we moeten doen met de opwarming, hoe de ‘uitstoot rechten’ verdeeld zouden moeten worden, dat de minder ontwikkelde landen meer rechten krijgen en wat er procedureel het meest rechtvaardig is. Misschien saaie onderwerpen maar heel belangrijk. Samen met haar studenten probeert ze deze vragen te beantwoorden. Ze gaat er van uit dat rijke landen de verantwoordelijkheid hebben en dat je altijd eerst je eigen troep moet opruimen. Klimaatvluchtelingen zijn onze verantwoordelijkheid.

Wie zitten er aan de onderhandelingstafel? Ze vind dat vooral de ontwikkelingslanden moeten mee bepalen. En hoe ga je er mee om dat de dieren niet aan tafel zitten? Dieren hebben geen stem. Biodiversiteit heeft geen stem.

Psychische gezondheid in een opgewarmde aarde

Jaap van der Stel vraagt zich af hoe we hysterie voorkomen en toch een grotere noodzaak gaan voelen om met de planeet bezig te zijn binnen de psychologie, de psychiatrie en de psychische zorg. De opwarming van de aarde is een existentiële bedreiging voor alles wat leeft.

Vragen die spelen variëren van: ‘Zullen we ooit genoodzaakt zijn om te vluchten? En waarheen? En vangt iemand ons dan op?’, tot: ‘Slapen we nog goed?’ De gezondheid van de planeet en de gezondheid van mensen hangen nauw samen.

Directe gevolgen van de opwarming zijn extreem weer zoals hittegolven, overstromingen, droogten, branden, ontbossing, verwoestijning, stormen, vervuiling van de lucht, vervuiling van de oceanen, tekort aan vers water, enz. enz.. Indirecte gevolgen zijn sociale conflicten, meer agressie en geweld, migratiestromen, verlies van bestaanszekerheid, werkeloosheid, verzwakking van de arbeidskracht, klimaat-gerelateerde infectieziekten door insecten en vervuild water, allergieën, veranderingen in de voedselproductie, ondervoeding, enz. En de zwaarste lasten rusten op de arme landen, op Afrika, het Midden-Oosten, Zuid-Amerika, India, enz.

Al houdt de GGZ in Nederland zich er niet mee bezig, de APA (American Psychological Association) kwam dit jaar met een overzicht van de impact die de opwarming van de aarde heeft op de gezondheid van mensen. Hier is zo een overzicht te zien.

Van de website van Climate Communication.

Mensen die zich niet hulpeloos voelen zullen eerder in actie komen

De schadelijke gevolgen voor de psychische gezondheid zijn al eerder op de dag de revue gepasseerd maar van der Stel komt met deze iets completere opsomming: Stress en aan stress gerelateerde stoornissen, solastalgia (stress door verandering van de fysieke omgeving), depressie en angst, druk op sociale relaties, gecompliceerde rouw, verlies van persoonlijke identiteit, hulpeloosheid, fatalisme, suïcidale gedachten en pogingen, alcohol en drugsmisbruik. Hoge risicogroepen zijn kinderen, ouderen, (zwangere) vrouwen, psychisch kwetsbare mensen, arme mensen en mensen die direct van de opbrengst van de aarde leven.

Als systeemtherapeut deed het me goed dat van der Stel het nut en de noodzaak van een systeembenadering bij de oplossingen benadrukt. Hoe processen verlopen, wat kritieke waarden zijn, hoe subsystemen met elkaar verband houden is complex, gelaagd en deels onvoorspelbaar. Een geïsoleerde benadering van losse factoren geeft onvoldoende inzicht in de werking van het systeem aarde en de systemen die er in omgaan.

Kennis over de klimaatverandering moet toegeëigend worden en vertaald in competenties, strategieën, handelingen en voorzieningen. Professionele netwerken gericht op preventie en opvang moeten gecreëerd worden. We moeten onze stem laten horen in het publieke debat. We moeten meewerken aan nationale en internationale oplossingen voor aan klimaat gerelateerde psychische gezondheid en verbindingen leggen met somatische en sociale zorgsystemen.

Van groot belang is dat de veerkracht bevorderd wordt en ook het optimisme. Psychologen en andere professionals  kunnen vaardigheden cultiveren voor het omgaan met stress en voor zelfregulatie, bij het handelen in tijden van crisis, bij het reguleren van emoties bij tegenspoed. We kunnen praktijken die bijdragen aan zingeving en gezonde gewoonten ondersteunen. We kunnen sociale verbondenheid en binding aan locatie, cultuur en gemeenschap bevorderen.

Mensen die zich niet hulpeloos voelen zullen eerder in actie komen. De woorden die we gebruiken doen er toe. De woorden ‘opwarming van de aarde’ prikkelen mensen meer om iets te doen dan het woord ‘klimaatverandering’. We moeten bedenken welke werkzame publieke boodschappen het verschil kunnen maken. Kortom er is genoeg te doen.


Hier een link naar de hele film: ‘How to let Go of the World and Love All the Things Climate Can’t Change’.

 

Advertenties

2 reacties

Opgeslagen onder Filosofie, Persoonlijk en politiek, Psychologie en klimaat

Geen droevig verhaal maar een menselijk verhaal

HET VERHAAL VAN DE OPWARMING VAN DE AARDE

Heeft u dat nou ook? Dat u een beetje moedeloos wordt van het verhaal over de opwarming van de aarde? Of bent u over de klimaat veranderingen zelfs in de fase van de ontkenning gaan zitten, de eerste fase van het rouwproces? Als dit zo is dan is dat begrijpelijk. Het dominante verhaal over de opwarming van de aarde is namelijk apocalyptisch en daar kunnen we niets mee.

Het is allemaal te erg. Beelden van een verwoeste aarde worden voorgeschoteld. Dat werkt verlammend. De angst die het oproept maakt minder creatief. Angstige mensen zoeken naar manieren om het onderwerp te vermijden.

Jelmer Hommers van de Correspondent komt met een verhaal over de opwarming van de aarde dat klopt, dat menselijk is en hoopvol.

Hier dit hoop- en inzichtgevende verhaal, een TED talk: Klimaatverandering is niet het einde van de wereld.

Klimaatverandering gaat vooral over ons Westerse mensen; rijke consumenten. Wij veroorzaken de klimaatverandering. Klimaatverandering gaat over geweld. De plekken op aarde waar het meeste geweld is liggen aan de randen van de woestijnen, gebieden waar mensen vechten om olie en water, droge gebieden waar weinig groeit en waar mensen radicaliseren.

Er is hoop want veel mensen zijn begonnen om op te houden met fossiele brandstoffen. Er zijn veel mensen die een einde willen maken aan het geweld en de grote inkomensverschillen. Veel mensen zijn begonnen met het helen van de wereld en het kijken naar de behoeften van de meest kwetsbare mensen op onze planeet. En het zijn niet alleen activisten die deel uit maken van dit enorme netwerk van veranderaars.

Zonne-energie is vrede’s energie. Het stopt het gevecht om olie en gas. Klimaatverandering is een ‘wake-up-call’ om vrede en recht te brengen. De verandering kan snel gaan.

Dus dit is geen droevig verhaal. Het is een menselijk verhaal.

1 reactie

Opgeslagen onder Persoonlijk en politiek, Psychologie, Psychotherapie - Rouwen

Rouw en melancholie in plaats van depressie

Voor ik verder schrijf over de narratieve therapie-cursus die ik momenteel volg in Utrecht, aandacht voor een nieuw boek over depressie: ‘Het nieuwe zwart‘ van de Engelse psychoanalyticus Darian Leader.

We moeten de tijd nemen voor rouw en melancholie beweert Leader in zijn interview met Wim Brands vandaag in Boeken van de VPRO op TV. De tijd nemen en verhalen construeren in plaats van pillen slikken tegen depressie.
Het lijkt wel alsof Leader ook een cursus (of twee) in de narratieve therapie heeft gevolgd. Ook hij ziet dat er voor cliënten veel winst valt te behalen in het bewegen van een ‘dun’ verhaal naar een ‘dik’ verhaal. Het ‘dunne’ verhaal is bij Leader het ééndimensionale streven naar geluk in onze maatschappij en het ‘dikke’ verhaal is een beschrijving van de veel complexere werkelijkheid waarin voor zowel geluk als verdriet plaats is.

Zijn boek komt uit drie jaar na het verschijnen van ‘De depressie-epidemie‘  van de Nederlandse wetenschapstheoreticus Trudy Dehue. Ook zij werd door Brands geïnterviewd.

Zowel Dehue als Leader kennen de farmaceutische industrie met hun pillen tegen depressie een belangrijke rol toe in de toename van depressie, maar zij kijken beiden ook naar andere oorzaken, maatschappelijke ontwikkelingen en naar de geschiedenis.

Volgens Dehue laten vooral Amerikaanse en Britse filosofen, historici en sociologen zien hoe een ver doorgevoerde neoliberale maatschappij het gevoel van eigenwaarde van veel mensen ondermijnt en hoe mensen volledig aan hun lot worden overgelaten. Dehue stelt het volgende: Een systeem dat iedereen leert in de eerste plaats uit te zijn op eigen belang, leert dat niemand kan rekenen op waardevolle hulp van anderen en dat is alleen te verdragen voor de winnaars die niemand nodig hebben.

Een reactie plaatsen

Opgeslagen onder Psychotherapie - Rouwen

‘Saying hello again’

Michael White publiceerde dit artikel voor het eerst in 1988. Het gaat over een narratieve manier van helpen bij een rouwproces.

Hij betoogt dat wanneer de ‘saying goodbye’ metafoor niet werkt en iemand zich gedeprimeerd, gevoelloos, leeg of waardeloos blijft voelen na het verlies van een dierbare, dat dan de ‘saying hello again’ metafoor misschien helend werkt. Misschien heeft zo’n gedeprimeerd iemand wel veel te goed afscheid genomen van zijn dierbare.

Hoe kan iemand ‘hallo’ zeggen kan als zijn dierbare te diep begraven is? Vragen die zouden kunnen helpen om de verloren relatie weer ‘op te graven’ staan hieronder.

– Als je jezelf door de ogen van de overledene zou kunnen zien, wat zou je dan opmerken  over je zelf waar je waardering voor kan hebben?

– Wat voor verschil zou dit uitmaken voor hoe je je nù voelt over jezelf?

– Welke andere dingen van jezelf worden opgewekt, als je de plezierige dingen die de overledene in jou waardeerde, in je herinnering oproept?

– Hoe anders zou je je nu voelen als je deze kennis over jezelf van dag tot dag levend zou houden?

– Wat voor verschil zou dit gevoel maken ten aanzien van de stappen die je zou kunnen zetten om op een nieuwe manier in het leven te staan?

– Hoe zou je anderen kunnen laten weten dat je enkele ontdekkingen over jezelf (die duidelijk zichtbaar waren voor de overledene en die je persoonlijk aantrekkelijk vindt) je opnieuw hebt toegeëigend?

– Hoe zou het bewustzijn van datgene wat lange tijd niet zichtbaar voor je geweest is, je in staat kunnen stellen om in te grijpen in je leven?

– Wat voor verschil zal het weten van datgene wat je nù weet over jezelf maken bij je eerste stap om in te grijpen?

– Wat denk je dat je over jezelf te weten zal komen dat belangrijk voor jou is om te weten bij het nemen van deze eerste stap?

Terwijl een cliënte worstelde met het beantwoorden van deze vragen wisselden buien van verdriet en vreugde zich af. Later zei ze: “Het is vreemd maar toen ik ontdekte dat mijn man niet dood hoefde te zijn voor mij, dat ik niet van hem hoèfde te scheiden, was ik minder door hem in beslag genomen en werd mijn leven rijker”.

Een 39-jarige man had problemen met zelfvertrouwen; hij kon zich niet herinneren dat hij ooit nièt een kritische houding had ten opzichte van zichzelf. Zijn hele leven zocht hij naar goedkeuring bij anderen. Hij had een hekel aan zichzelf hierom en had het gevoel dat het hem aan substantie ontbrak en dat anderen dat duidelijk ook zo zagen. Zijn zelftwijfel werd gemakkelijk opgeroepen door de meest onbelangrijke gebeurtenissen. Hij had verschillende keren professioneel advies gezocht maar nooit de opluchting gevonden die hij verlangde.

Toen er door White naar wat meer details gevraagd werd, kwam aan het licht dat hij een fijne kindertijd had gehad tot aan de dood van zijn moeder vlak voor zijn 8e verjaardag. Niemand in het gezin was hier goed mee omgegaan en zijn vader was lange tijd voor iedereen verloren geweest.

De man herinnerde zich de gebeurtenissen rond de dood van zijn moeder nog zeer goed. Hij had lange tijd niet geloofd dat ze dood was en had verwacht dat hij zijn moeder om iedere hoek tegen zou kunnen komen. Daarna was zijn hart gebroken. Uiteindelijk hertrouwde zijn vader met een zachtaardige vrouw maar ‘dingen werden nooit meer hetzelfde’.

De man werd gevraagd wat voor verschil het uitgemaakt zou hebben als dingen wèl hetzelfde waren gebleven … als zijn moeder niet was doodgegaan. Hierop liet de man zijn tranen de vrije loop. White vroeg hem of hij niet vond dat hij zijn moeder al te lang had moeten missen? Of het hem hielp dat zij afwezig bleef uit zijn leven? De man keek verbaasd. Vond hij het goed als White hem nog wat meer vragen stelde? Hij vond het goed en White stelde hem de volgende vragen:

– Wat heeft jouw moeder gezien toen zij door haar liefhebbende ogen naar jou keek?

– Hoe wist ze van deze dingen over jou?

– Wat is het in jou dat haar hierover vertelde?

– Wat kun je nù zien van jezelf dat voor zo veel jaren verloren is geweest?

– Wat voor een verschil zou het uitmaken voor de relaties die je hebt als je deze kennis over jezelf met je mee nam in het dagelijks leven van nu?

– Hou zou dit het gemakkelijker maken om je zelf te zijn in plaats van iemand te zijn voor anderen?

– Wat zou je kunnen doen om anderen voor te stellen aan dit nieuwe beeld van jezelf?

– Hoe zou dit betrekken van anderen bij dit nieuwe beeld van jezelf je in staat stellen om beter  voor jezelf te zorgen?

– Welk effect zou, het ervaren van voor je zelf te zorgen, hebben op je relatie met jezelf?

De man nam acht maanden lang de tijd om in verschillende stappen het beeld dat zijn moeder over hem had in omloop te brengen en kreeg een nieuwe verhouding tot zichzelf; een die eerder accepterend dan afwijzend was.

Ervaren van de ervaring

– Als je jezelf nu zou zien door de ogen van de overledene, wat zou je dan opmerken over jezelf waar je waardering voor hebt?

Vragen die het meeste helpen in het bijstaan van mensen die belangrijke relaties opnieuw willen claimen, zijn vragen die uitnodigen tot het herinneren van wat zij menen wat voor de overleden persoon een positieve ervaring van hen vormde. De herinneringen die door deze vragen worden opgeroepen zijn meer dan feitelijke herinneringen maar zijn volle en levendige her-belevingen van iemands gevoelens en emoties. Het verleden zelf wordt opnieuw beleefd.

Verloren of vergeten zelfkennis wordt opnieuw beschikbaar. Hoe kunnen we dit proces begrijpen?

Terwijl we betekenis proberen te geven aan ons leven proberen we onze ervaringen te ordenen volgens een bepaalde volgorde zodat we uitkomen bij een samenhangend beeld van onszelf. Specifieke gebeurtenissen uit verleden, heden en gebeurtenissen die we verwachten in de toekomst worden verbonden met elkaar in één verhaal om zo een zelfbeeld te ontwikkelen.

Het succes waarmee we dit verhaal maken voorziet ons van een bepaalde mate van continuïteit en betekenis. Deze zingeving is van belang voor ons zelfbeeld, ons dagelijks leven en voor het interpreteren van onze ervaringen. Maar deze zingeving heeft een prijs want een verhaal kan nooit de rijkdom van al onze levende ervaringen omvatten. Er zijn altijd gevoelens en ervaringen die niet voorkomen in het verhaal. De levende ervaringen zijn rijker dan een vertoog of een dominant verhaal. Gebeurtenissen die niet in het, zich ontwikkelende, dominante verhaal passen worden er uit gelaten. Veel wordt niet verteld of uitdrukking aan gegeven.

Echter onder bepaalde omstandigheden is het mogelijk om verwaarloosde delen van de levende ervaringen opnieuw te beleven op een ongecensureerde manier. Op die momenten vorm je even een eenheid met àlles wat tot je geschiedenis behoort. Een vraag zoals die hierboven gesteld is naar hoe je denkt dat een overleden persoon jou heeft ervaren, kan zo’n ‘gelijktijdig’ moment teweeg brengen. Omdat er teruggegrepen wordt in de ervaring, kan verloren geraakte kennis teruggevonden worden en opnieuw ten tonele gebracht worden. Nieuwe en verrijkende erkenningen en bevestigingen van het zelf kunnen zijn opnieuw beschikbaar geworden

Nieuwe zelfkennis

– Wat kom je te weten over jezelf als je de plezierige dingen die de overledene over jou wist, tot leven brengt?

In het aanmoedigen van mensen om nieuwe zelfkennis toe te eigenen is het nuttig om vragen te stellen waardoor een ervaring opnieuw beleefd wordt en nieuwe zelfkennis gevonden en beschikbaar wordt. ‘Feiten’ over het zelf die aantrekkelijk zijn kunnen iemand helpen om een nieuw verhaal over hun leven te ‘schrijven’.

Verhalen over onszelf worden gevormd door willekeurige en soms zelfs opgedrongen betekenissen uit de stroom van het geheugen, waarbij we sommige oorzaken naar voren halen en andere verwaarlozen. Verhalen zijn interpretaties van de werkelijkheid.

Nieuwe zelfkennis in omloop brengen

– Hoe zou je anderen kunnen laten weten dat je enkele ontdekkingen over jezelf, die voor de overledene duidelijk zichtbaar waren en die je persoonlijk aantrekkelijk vindt, opnieuw hebt toegeëigend?

Het ‘zelf’ is een opgevoerd zelf en daarom wordt het bestaan van alternatieve zelfkennis versterkt als de nieuwe ideeën en betekenissen die erdoor naar voren komen gaan circuleren: de met moeite gewonnen nieuwe betekenissen moeten verteld, geschilderd, gedanst en ten tonele worden gebracht. Hier is publiek voor nodig. Het publiek werkt door zijn feed-back mee aan de productie van het nieuwe zelfbeeld. De productie van een zelfbeeld is een wederkerig proces.

Bewustzijn van de productie van producties

– Welk verschil zal het weten van wat je weet over jezelf maken te aanzien van je volgende stap?

– Bij het nemen van die volgende stap, wat denk je nog meer over jezelf te weten te komen wat belangrijk voor jou is om te weten?

Deze vragen moedigen iemand aan om nog meer te beseffen wat hun eigen rol is in het produceren van een zelfbeeld. Bewustzijn van het produceren van producties opent nieuwe mogelijkheden tot het zelf richting geven aan de eigen levensloop. Terwijl mensen zich meer bewust worden van het proces waarin zij zowel uitvoerder als toeschouwer van de nieuwe productie zijn, kunnen zij gaan kiezen met welke kennisinhouden van het ‘zelf’ zij gaan werken en met welke niet – zij gaan zichzelf ervaren als de schrijver van zichzelf.

Andere toepassingen

Het verlies van een jong kind

Bij ouders die een jong kind waren verloren heeft de ‘saying hello’ metafoor geholpen, zelfs als het om ongeboren kinderen ging. Ze hadden er geen moeite mee om te speculeren over hoe het kind hen ervaren had en dit mee te nemen in hun verwerking.

Kindermisbruik 

Kinderen die misbruikt en verwaarloosd zijn verhouden zich tot zichzelf vaak met haat, doen veelal hun best om te falen en beschadigen zichzelf en hun toekomst met destructief gedrag. Onder deze omstandigheden heeft White met hen en hun hulpverleners gezocht naar ‘unieke uitkomsten’ waarin volwassenen uit hun kindertijd positief en steunend waren in plaats van negatief en beschadigend. Deze ‘unieke uitkomsten’ kunnen zowel in het verleden als in het heden gevonden worden. Er kunnen daarna vragen gesteld worden die de ‘unieke uitkomsten’ meer betekenis geven waarna er gespeculeerd kan worden over alternatieve kennis over het ‘zelf’. Vragen zoals hieronder zouden gesteld kunnen worden; N is de positieve steunende volwassene.

– Wat denk je dat N over jou opmerkte waar jouw misbruikende/verwaarlozende ouder (of andere volwassene) blind voor was?

– Hoe liet je dat aan N zien of hoe kon N dit weten?

– Dus wat wist N over jou dat jij over jezelf wist?

– Als de misbruikende/verwaarlozende ouder niet zo blind geweest was voor deze feiten en dus jou als persoon niet had gemist, wat voor verschil zou dat uitgemaakt hebben ten aanzien van hun houding tegenover jou?

In het beantwoorden van deze vragen wordt alternatieve zelfkennis aangemoedigd en komt een bewustzijn van de productie van eigen producties op gang worden de zelfhaat en de zelfbeschadiging ondermijnd.

Volwassen zelf-verwaarlozing

Een variatie op de rouwwerk-vragen heeft White gebruikt bij het werken met mannen en vrouwen die als gevolg van emotionele of lichamelijke verwaarlozing gedurende de kindertijd of de adolescentie, een erg negatieve en afwijzende houding waren gaan onderhouden ten opzichte van zichzelf. De zichzelf afwijzende houding is een reactie op de verwaarlozende houding van de ouder.

Deze mensen hebben geen rust. Ze voelen zich voortdurend gedwongen om zichzelf te disciplineren volgens de richtlijnen van de verwaarlozende ouder. Ze kunnen niet vertrouwen op de, voor hun persoonlijk, meer gunstige versies van zichzelf die ze in het leven hebben kunnen opdoen.

Het helpt om deze mensen uit te nodigen om op de unieke uitkomsten te letten; gelegenheden waarbij ze in staat waren om zichzelf met iets meer zelf-acceptatie te behandelen of gelegenheden waarin ze in opstand kwamen tegen de overheersende oordelen van de verwaarlozende volwassene. Als deze unieke uitkomst eenmaal gevonden is dan kunnen vragen gesteld worden die aanmoedigen om herinneringen uit de kindertijd of de adolescentie op te roepen, waarin gelijksoortige momenten van zelf-acceptatie of protest voorkwamen. De leeftijd waarop deze positieve gebeurtenissen plaatsvonden kunnen worden vastgesteld; het was bijvoorbeeld op 10 jarige leeftijd.

Vragen die kunnen zorgen voor een herstel van het zelfbeeld zijn:

– Als jij nu naar jezelf zou kijken door de ogen van dat 10-jarige jongetje, wat zou hij dan nu zien in jou dat je echt van jezelf zou kunnen waarderen?

– Welke ontwikkeling van jou als persoon zou het meest belangrijk voor hem zijn?

– Dit in aanmerking genomen, zou hij je aanmoedigen om iemand anders te zijn of zou hij je nemen voor wie je bent?

– Waarom denk je dat hij jou als een ouder graag had gemogen?

– Wat voor verschil had het uitgemaakt voor hem als hij jou als ouder had gehad?

– Wat zou je kunnen doen om, in zijn verhouding tot jou, aan de kant van deze 10-jarige te staan in plaats van aan de kant van de verwaarlozende ouder?

– Wat voor verschil zou dit uitmaken in jouw verhouding tot jezelf en in hoe je jezelf zou behandelen?

Antwoorden op deze vragen dragen bij aan het opnieuw opeisen en opvoeren van alternatieve zelf-kennis. Er wordt van een nieuwe verhouding tot het zelf gesmeed door het ervaren van meer specifieke kennisinhouden.

Scheiding

Vaak is een scheiding een groot verlies vooral voor degene die door had willen gaan met de relatie. Gewoonlijk voelt deze persoon zich verraden door de partner en gaat hevig aan zichzelf twijfelen. Soms gaat dit gepaard met een vergiftigende hovaardige boosheid. Vaak denkt men dat de ander nooit van hen gehouden heeft. Deze gedachte noemt White het ‘tweede verhaal’.

Als deze houding doorzet kunnen vragen gesteld worden die het ‘eerste verhaal’ uit de schaduw halen. Het verhaal waarin men ervaart heeft dat men een geliefd persoon was. De vragen zijn er op gericht om het ‘eerste verhaal’ weer te betrekken in het zelfbeeld en er actief mee aan de slag te gaan.

Conclusie

Veel mensen zijn geholpen door de vragen die vanuit de ‘saying hello’ metafoor gesteld werden. Door het opnieuw betrekken van de verloren relatie werden problemen zoals pathologisch en uitgesteld rouwen opgelost. Mensen kwamen uit op een nieuwe verhouding tot henzelf waarin meer plaats was voor meer acceptatie, warmte en compassie.

Toch wil White zich niet keren tegen de ‘saying goodbye’ metafoor. Er is veel om ‘goodbye’ tegen te zeggen, zoals tegen de materiële werkelijkheid en de hoop en verwachtingen, enz. White gelooft dat het rouwproces een verschijnsel is van ‘saying goodbye and then saying hello’. Dit gezegd hebbende is iedere ervaring van verlies uniek en zo zijn ook de vereisten voor het oplossen van het verlies uniek. Elke metafoor die de unieke kant erkent en ruimte geeft aan de uitdrukking ervan helpt, zolang een persoon niet onderworpen wordt aan normatieve eigenschappen.

Een reactie plaatsen

Opgeslagen onder Psychotherapie - Rouwen