Tagarchief: geluk

Spinoza, cognitieve therapie en narcisme

Deze week was er in het Filmtheater van Hilversum weer een interessante DeForum avond. Dr. Miriam van Reijen, filosoof en Spinoza kenner werd geïnterviewd door jurist, filosoof en journalist Rixt Zijlstra.

Het thema van de avond luidde: Op zoek naar wijsheid en geluk.

Om een goed leven te leiden, zegt Spinoza, moeten we doen wat voor mensen het meest kenmerkend is: nadenken. We moeten daarom kennis verwerven, onze rede volgen en ons niet laten meeslepen door emoties. Want mensen lijden niet door de dingen die hen overkomen, maar door hun gedachten daarover. Wie van lijder (passief) tot leider (actief) wil komen, kan veel hebben aan de levenslessen van Nederlands grootste filosoof, omdat het leven zoals hij het voorstelt niet alleen uitzicht biedt op een goed leven, maar ook op een goede samenleving. Een samenleving waarin de mens zijn eigen belang realiseert door zich juist met anderen te verenigen.

De eerste vraag van Zijlstra was of wij als mensen niet juist door het zoeken ernaar, wijsheid en geluk in de weg kunnen zitten. Zoals het Boeddhisme ons leert: alle begeerte leidt tot ongeluk. Moeten wij wijsheid en geluk wel begeren? De reactie van van Rijen: wat de meeste mensen nastreven om gelukkig te worden werkt niet. Dit zijn Lust, Eer en Bezit. Seneca zegt: het hebben van iets is geen probleem; het is het hechten er aan wat het probleem is. Van Rijen verwijst ook naar het gedicht ‘de tuin van Epicurus’ van Ida Gerhardt waarin het ‘geniet met mate’ wordt aanbevolen. Spinoza leidde zelf een vreedzaam en sober leven.

spinoza-Maira-Kalman

Illustratie: Maira Kalman

Het gesprek ging verder over de vrije wil. Vrij te kunnen kiezen, door niets belemmerd kan volgens van Rijen niet. Je kunt namelijk niet willen wat je wilt. Dit lijkt paradoxaal maar van Rijen legt dit uit aan de hand van het verhaal van de baron von Münchhausen, die zichzelf met paard en al uit het moeras trekt, wat net zo goed als de vrije wil onmogelijk is.

Van Rijen heeft het niet op met neurowetenschappers die volgens haar voor hun beurt roepen dat de mens geen vrije wil heeft omdat alles bepaald wordt door neuronen in het brein: “‘Neurosofen’ zeggen dingen die zij niet kunnen bewijzen”. Volgens haar en Spinoza is de mens een sociaal wezen. Deze visie wordt ondersteund door onderzoek van de bioloog Frans de Waal.

Het intuïtieve weten

Het gesprek gaat verder gaat over het eigen belang: een wel begrepen eigen belang is beter dan een onbewust eigen belang. Van Rijen legt uit dat het eigen belang heel sociaal kan zijn, aan de hand van het kerst verhaal van Dickens waarin Mr. Scrooge, de grootste vrek aller tijden, ineens beseft dat het veel meer in zijn eigen belang is om geld weg te geven. In dit ‘ineens beseffen’ ziet van Rijen tevens een mooi voorbeeld van het door Spinoza bedachte ‘intuïtieve weten’. Dit is de derde en hoogste vorm van kennis volgens Spinoza. De twee andere vormen van kennis zijn: directe kennis (dat wij krijgen door eigen ervaring of wat we toevallig horen van anderen) en de rede (een vorm van kennis waarnaar we actief op zoek gaan en wat een hoger waarheidsgehalte heeft).

De derde soort kennis, het intuïtieve weten, is direct (net als de eerste soort) én heeft tegelijk een waarheidsgehalte (net als de tweede soort). Dit is de vorm van kennis die het moeilijkste is om uit te leggen. Het is een soort kennis waaraan we niet kunnen twijfelen, die helder en duidelijk is. Tegelijk is het kennis die we niet rationeel hoeven te overdenken maar waarvan we de waarheid direct begrijpen, zonder verder nadenken. We doorzien wat het is, het is een snappen zonder redeneren. Intuïtief weten zoals Spinoza het bedoelt is dus niet dat we een gevoel hebben dat iets zo is zonder dat daar enige basis voor bestaat. De derde vorm van weten kan alleen ontstaan vanuit ervaring. Het doorzien is geen mystiek waarnemen maar veeleer een geautomatiseerde rationaliteit.

Volgens Spinoza is het de hoogste filosofie om kritisch naar je eigen gedachten te kijken. Hier is een link te leggen naar de cognitieve therapie waarin we ook worden uitgedaagd om onze gedachten kritisch te onderzoeken. Veel van onze gedachten leiden namelijk tot negatieve emoties en de therapie wil mensen helpen om deze gedachten uit te dagen en er nieuwe, helpende gedachten voor in de plaats te bedenken. Op zoek naar meer geluk.

Al dit soort kennis over Spinoza is volgens van Rijen 200 jaar weggeweest. Alles wat men over hem had onthouden was zijn kritische houding tegenover de Bijbel die volgens Spinoza niet door God zelf geschreven was. Velen denken dat hij hierom in de ban werd gedaan door de de Portugese Joodse gemeenschap waartoe hij behoorde. Zo wordt het ook verteld in de roman van Irvin D Yalom: Het raadsel Spinoza. Er is een theorie dat de (protestante) autoriteiten destijds druk uitoefenden op de Portugese Israelitische gemeente om hem in de ban te doen. Ik begreep uit dit interview met van Rijen dat Spinoza waarschijnlijk in de ban gedaan werd omdat hij voor zijn faillissement als koopman, buiten de Joodse gemeenschap naar steun zocht.

Goethe, Shelley maar ook Herman Gorter brachten Spinoza op een nieuwe manier terug in de belangstelling. Maar waar voorheen zijn Godsbeeld (God staat gelijk aan ‘al wat is’ of de natuur) en Bijbelkritiek mensen deden afschrikken is het volgens van Rijen nu zijn mensbeeld dat mensen afschrikt. Kritisch naar je eigen gedachten kijken en op zoek gaan naar de rede en ‘het intuïtieve weten’ is niet iets dat iedereen gemakkelijk af gaat. Je eigen belang realiseren door je met anderen te verenigen, schrikt mensen af denkt van Rijen.

‘Zeer grote trots of diepe zelfverachting duiden op zwakheid van ziel’

Het lijkt me dat ik hier plaats mag maken voor een verband tussen het mensbeeld van Spinoza en het psychoanalytische concept van het narcisme en ik moet daarbij denken aan de woorden van een Nederlandse specialist op dit gebied; de klinisch psycholoog Jan Derksen, die vindt dat we in een narcistisch tijdperk leven waarin de narcistische persoonlijkheid alle ruimte krijgt. Het was Spinoza die zei: ‘Zeer grote trots of diepe zelfverachting duiden op zwakheid van ziel’.

Van Rijen vind dat we kinderen niet zozeer met normen moeten opvoeden maar met waarden. Wat hier Spinoziaans aan is, is mij ontgaan maar het doet me denken aan de ideeën van de humanistisch psycholoog Thomas Gordon.  Als een ouder een kind wil beïnvloeden hoeft dat niet op een strenge manier met opgelegde normen: het kan met de zogenaamde ‘ik-boodschappen’ waarin vanzelf de waarden van de ouder worden overgedragen. “Ik vind het zo fijn om te zien hoe je je zusje helpt…om te zien hoe je je voor school inzet”, waarin in deze voorbeelden op een positieve manier waarden zoals behulpzaamheid en verrijking door kennis worden doorgegeven.

Binnenkort komt er een boek uit over Spinoza van Miriam van Reijen: Spinoza als koopman.

Hier het gedicht van Ida Gerhardt

DE TUIN VAN EPICURUS

Wij kozen soberheid tot bondgenoot.
De geest beheerst als willig instrument
het lichaam, tot die fiere dienst gewend ;
gevoed met zuiver water, zuiver brood.

Wij kozen soberheid tot bondgenoot.
Besloten schikt zich in der uren kring
naar strikte trant tot rust en ordening
wat ons het denken, vrijuit zwervend bood.

Wij kozen soberheid tot bondgenoot.
Wij arbeiden in zwijgen en geduld ;
de dag is als een honingkorf gevuld
en vriendschap is in onze tuin genood.

Wij kozen soberheid tot bondgenoot,
en uur na uur draagt ons zijn gave aan,
wij rijpen als de vruchten, als het graan
in ’t goede leven tot de goede dood.

Advertenties

4 reacties

Opgeslagen onder Filosofie, Opvoedkunde, Psychologie, proza en poëzie