Tagarchief: geluk

Het idee dat het leven vooral leuk moet zijn, is dè ziekte van deze tijd

Het is dé ziekte van deze tijd, zegt psychiater Dirk de Wachter in zijn Brainwash Talk. Het idee dat ons leven vooral leuk moet zijn. En dat terwijl juist tegenslag ons zoveel kan brengen.

Hier kun je deze toespraak van 19 november 2017 zien: https://www.brainwash.nl/bijdrage/het-idee-dat-het-leven-vooral-leuk-moet-zijn-is-de-ziekte-van-deze-tijd , maar hieronder is hij te lezen.

Psychiater zijn, het leek me wel een leuk beroep. Rustig aan: boekje lezen, patiënten spreken. Maar het is onvoorstelbaar hoeveel mensen mij komen opzoeken. Ik krijg het werk niet gedaan. En mijn collega’s ook niet; er zijn overal wachtlijsten.

Wat is er aan de hand in dit leven, dat ogenschijnlijk zo goed is? Waarom wil iedereen naar de psychiater? We hebben geen grote hongersnood, geen epidemieën waar hele bevolkingsgroepen aan sterven en materieel hebben we het in onze geschiedenis nog nooit zo goed gehad als nu. Waarom zijn we dan zo erg in nood? Waarom zijn we zo vermoeid, nemen we zoveel pillen en heeft iedereen een diagnose?

We zijn te geobsedeerd met geluk. We zijn te zeer bezig met gelukkig zijn. We willen dat alles leuk, leuk, leuk is. En dat lijkt me een vergissing. We moeten in dit aardse leven aanvaarden dat het af en toe een klein beetje lastig kan zijn. Een klein beetje, liefst niet te veel. Maar we hebben het moeilijk met de kleine lastigheden van het gewone leven. We lijken niet te kunnen accepteren dat het dagelijkse leven af en toe een klein beetje gewoon en een klein beetje verdrietig is.

Voorheen konden we uitkijken naar een hemel na dit leven, waar het leven goed zou zijn. Deze hemel is afgeschaft, dat paste niet meer in de begroting. Nu willen wij zonodig de hemel hier. Met onze westerse hoogmoed denken we ook dat we deze hemel kunnen maken, produceren of zelfs kunnen kopen. Dat lijkt me een meritocratische vergissing: dat we dat kunnen grijpen. En dit streven naar een onmogelijke regen van geluk zorgt voor veel miserie, depressie en vermoeidheid.

Meestal hebben we nog niet voldoende aan het gewone geluk, maar we willen zonodig fantastisch gelukkig zijn. De meeste mensen willen dat alles ongelofelijk is. Niet zomaar een beetje content, maar fantastisch. Na het weekend kom je op je werk en men vraagt wat je gedaan hebt. ‘Oh gewoon, een beetje thuis geweest.’ Dan is de reactie: ‘gaat het wel, ben je ziek?’ We moeten verre reizen maken. Heel ver, zo ver: maar als je op de aardbol maar ver genoeg gaat, dan kom je gewoon weer terug bij je huis uit.

Dirk de Wachter tijdens de Brainwash Talk Foto: Anna van Kooij.

Hoe kunnen we rustig aan doen, gewoon doen? Ik pleit voor gewonigheid en het plezier daarin te vinden. Ik pleit niet voor ongelukkigheid an sich, maar voor geluk vinden in het gewone. We willen altijd party time, foto’s van verre reizen, en multiple orgasms. Zeer vermoeiend. Hoe kunnen we de lastigheid van het leven een plaats geven?

Ik denk dat de lastigheden van het leven aanleiding geven tot de liefde. De liefde verschijnt niet in de fantastische kant van het leven. Niet als iedereen zich geweldig voelt en bonussen binnenharkt. Want juist als het leven een beetje moeilijk wordt, heeft het menselijke dier nood aan een ander. Dan hebben we nood aan hechting, streling, de blik van de ander en samenzijn met de ander. Dat komt vooral als het moeilijk is. Dan overstijgt de ongelukkigheid zich en het verandert zich paradoxaal in verbondenheid. Liefdevolheid ontstaat in het menselijk tekort. Het verdriet, dat we liever niet willen en niet zo leuk vinden, dat geeft aanleiding tot de liefde.

En wat is nu het probleem van onze maatschappij? Dat verdriet moet altijd worden weggemoffeld in de duisternis; onze lastigheid, onze moeilijkheid, onze kwetsbaarheid en ons tekort wordt weggeduwd in de duisternis. We kunnen daarvoor niet terecht bij onze vrienden en onze geliefden, want we willen altijd stoer en leuk en sterk zijn. En dus gaan we ons afsluiten en inbunkeren voor de liefdevolheid.

Onze maatschappij lijkt door te schieten in ‘ikkigheid’, in een overgewaardeerd denken van autonomie, van ‘ik kan het helemaal alleen’. Het ontstaan van het individu, wat een goede zaak is, is begonnen in de Verlichting. Maar dat is gekanteld naar een teveel aan helemaal alleen alles presteren. Ik pleit ervoor om meer kwetsbaarheid, gevoeligheid en de kleine verdrietigheden met elkaar te delen. Zodat mensen een beetje elkaars psychiater kunnen zijn.

Advertenties

5 reacties

Opgeslagen onder Filosofie, Psychiatrie, Psychologie

Gratis zelfhulp van De Correspondent

Onderscheidt goede van slechte zelfhulp en doe aan ‘otherhelp’ was het advies in mijn kritische bericht over de zelfhulpindustrie. De hulp in dit bericht is gratis. Ik denk niet dat er iemand winst mee maakt. Behalve jijzelf: immateriële winst.

Klik op deze link als je nieuwsgierig bent: Zelfverbetering – Gelukkig zijn in de prestatiemaatschappij.

Een reactie plaatsen

Opgeslagen onder Persoonlijk en politiek

Meer wijsheid dan geluk

Onder deze titel organiseerde Deforum een interview met Ap Dijksterhuis in het Filmtheater van Hilversum. Dijksterhuis is hoogleraar sociale psychologie en schreef onlangs ‘Op naar geluk’. Hij verdiepte zich daarvoor in het onderzoek naar geluk van de laatste tijd.

Misschien had de titel van de avond moeten zijn: ‘meer geluk dan wijsheid’ want Dijksterhuis maakt duidelijk dat in rijke landen meer gelukkige mensen wonen dan in arme landen. Het is meer geluk dan wijsheid dat wij in Nederland geboren zijn.

Toch is het niet zo dat geld gelukkig maakt. Het is zelfs zo dat mensen die heel erg bezig zijn met geld minder gelukkig zijn dan mensen die er niet mee bezig zijn. En in rijke landen wonen meer mensen die zich niet zo heel erg bezig hoeven te houden met geld. Daarom zijn ze gemiddeld genomen gelukkiger.

Dijksterhuis vindt ondanks ons grote geluk dat onze Nederlandse overheid achterloopt. Wij hòeven weliswaar niet bezig te zijn met geld maar we zijn het vaak wel. Er wordt ons nog steeds wijs gemaakt dat we van alles moeten hebben – kopen met geld – om gelukkig te zijn. Economie verbeteren wordt door de overheid nog teveel voorop gesteld. Het achterlopen van onze overheid blijkt ook uit het feit dat wij in Nederland nog geen ministerie voor Geluk hebben. We zouden in Nederland dus nog veel gelukkiger kunnen zijn.

Als rijke mensen ondanks alles toch ongelukkig zijn zou het helpen als zij konden ophouden met denken aan geld. Arme mensen kunnen het zich meestal niet veroorloven om op te houden met denken aan geld want dan overleven ze het niet. Voor hen maakt geld wel gelukkig. Hoe groter de ongelijkheid tussen rijk en arm, hoe minder geluk er is in een land.

De kwaliteit van de overheid blijkt een van de belangrijkste voorwaarden te zijn voor geluk. Gelijke rechten voor mannen, vrouwen, de kwaliteit van de zorg en het onderwijs, een grote middenklasse, enz. zijn allemaal van belang.

Het blijkt dat er meer depressies voorkomen op de Veluwe, de ‘bible belt’. Op een kritische vraag uit het publiek nuanceert Dijksterhuis dit. Geloof kan inderdaad gelukkig maken – vooral in arme landen – maar bepalend daarbij is de verbondenheid die de gelovigen hebben met elkaar. Verbondenheid is dan ook een van de drie belangrijkste menselijke behoeften. Naast de behoefte aan verbondenheid is ook de behoefte aan autonomie of macht en de behoefte aan competentie of prestatie belangrijk. Bevrediging van de behoefte aan autonomie in het uitoefenen van jouw werk draagt bij aan jouw geluk.

Hoe deze drie behoeften bevredigd worden spelen een grote rol in het geluksgevoel. Ze kunnen in verschillende mate bij iemand aanwezig zijn. Als je behoefte aan verbinding bijvoorbeeld het sterkst is ontwikkeld dan zul je bij een afwijzing in de liefde veel langer ongelukkig zijn dan wanneer je behoefte aan autonomie het sterkst ontwikkeld is. Wanneer de behoefte aan macht of autonomie bij een president het sterkst ontwikkeld is zal hij gelukkiger zijn dan wanneer zijn behoefte aan presteren of competentie het sterkst ontwikkeld is. Als iemands behoefte aan macht het sterkst ontwikkeld is zal diegene sneller ongelukkig zijn wanneer een ander macht over hem/haar uitoefent, enz.

‘Flow’, het gevoel dat je hebt als je ergens in op gaat, zodanig dat je de tijd vergeet brengt geluk. Alleen besef je dat geluk pas daarna. Alleen in het bewustzijn beseffen we dat we gelukkig zijn. ‘Flow’ lijkt een beetje op ‘mindfulness’. Dingen met aandacht doen kan bijdragen aan een geluksgevoel. ‘Multitasken’ maakt niet gelukkig.

De genen

Geluk kan intergenerationeel doorgegeven worden. In sommige families is meer depressie dan in andere. Om dan meteen te concluderen, zoals Dijksterhuis deed, dat geluk erfelijk is (voor 40%), gaat mij te ver. Een heel andere verklaring dan erfelijkheid kan de structuur in de betreffende families zijn.

De bewering van Dijksterhuis dat een stofje in het brein iets met de depressies te maken heeft, gaat mij ook te ver. De zogenaamd wetenschappelijke ‘stofjesverklaring’ blijkt nu juist niet te kloppen. Dit wordt de laatste jaren steeds vaker aangetoond. Lees hierover mijn bericht: De mythe van het ontbrekende stofje in het brein.

Later in de foyer van in het theater sprak ik Dijksterhuis hier op aan. Hij gaf toe dat de ‘stofjesverklaring’ voor depressie op losse schroeven staat en voegde er aan toe dat inderdaad uit de laatste onderzoeken naar behandelingen van depressie met antidepressiva, placebo’s en sport en beweging, blijkt dat sport en beweging het beste werken.

Natuurlijk spelen de hormonen een rol en ik zal ook zeker niet ontkennen dat het lichaam en de geest met elkaar verbonden zijn. Dijksterhuis weet ook dat door sport en beweging het lichaam bijvoorbeeld endorfines aanmaakt en dat die voor enige tijd bijdragen aan een prettig gevoel. Maar een prettig gevoel en genieten zijn nog niet hetzelfde als geluk. Dit is een belangrijk onderscheid dat hij maakt. Een prettig gevoel is tijdelijk en geluk is dat in veel mindere mate. Het najagen van prettige gevoelens, lust, genot en plezier dragen niet bij aan het geluksgevoel. Integendeel.

Verlichting

Het streven naar verlichting verschilt enigszins van het streven naar geluk. Bij verlichting ligt de nadruk meer op de afwezigheid van lijden. Verlichting bereik je door je niet teveel te hechten. Dit wordt getraind door te mediteren. In het mediteren leer je om afstand te nemen van negatieve gedachten. Negatieve stemmen in het hoofd kunnen je gegijzeld houden. Die stemmen uit kunnen zetten brengt verlichting.

Volgens de interviewer, journalist en psycholoog Marijke Prins is het hebben van een rustig gemoed een mooie vorm van gelukkig zijn. Daar is Dijksterhuis het mee eens: ‘Ja, gemoedsrust is ongeveer hetzelfde als geluk’. Als je meer waarde hecht aan tijd dan aan geld ben je gelukkiger. De rijken moeten vaak tijd ‘kopen’ met hun geld.

De top twee onder de uitingen van spijt die mensen doen op hun sterfbed zijn: ‘Ik heb mijn hart niet gevolgd’ en ‘Ik heb te hard gewerkt’. Oudere mensen zijn gemiddeld gelukkiger dan jonge mensen. Weten wat je wèl of niet kan en weten wat je wèl of niet leuk vind helpt bij gelukkig zijn en dat weten jonge mensen vaak nog niet zo goed.

Marijke Prins vroeg tegen het einde nog of het kijken naar het nieuws, door de gevoelens van machteloosheid die het oproept, niet ongelukkig maakt. Ik weet niet meer wat Dijksterhuis hierop antwoordde maar het lijkt mij dat het er erg aan ligt naar welke nieuwsprogramma’s je kijkt. Onafhankelijke nieuwsprogramma’s waar voldoende achtergrondinformatie gegeven wordt zijn er weinig waardoor het inderdaad vaak deprimerend is om naar het nieuws te kijken. Er zijn jonge journalisten zoals Rutger Bregman die als missie hebben om te schrijven over wat er wél goed gaat in Nederland en de wereld. Het besef dat dit soort mensen bestaan maakt mij persoonlijk wel gelukkig.

9200000040608154

Een reactie plaatsen

Opgeslagen onder Persoonlijk en politiek, Psychologie

Met de juiste maat en creativiteit is duurzaamheid mogelijk

De juiste maat

Paul van Tongeren, hoogleraar wijsgerige ethiek in Leuven en Nijmegen denkt dat de deugdethiek beter kan dienen als inspiratie voor duurzaamheid dan het idee van de verantwoordelijkheid die wij zouden moeten hebben voor toekomstige generaties. We hebben niet eens genoeg verantwoordelijkheid voor ons zelf!

De deugd, het juiste midden kan een duurzame samenleving tot stand brengen. Citaten uit de Groene Amsterdammer:

‘Deugdethiek wordt ten onrechte vaak voor moralisme gehouden’, zegt hij. ‘Eerder dan een voorschrift van wat mensen moeten doen, laat staan een oordeel daarover, is ze een richtlijn voor hoe zij de extremen kunnen vermijden en het juiste midden houden. Deugden als betrouwbaarheid, eerlijkheid, oprechtheid, solidariteit en rechtvaardigheid zijn daarbij behulpzaam.’

‘Je kunt uit een deugdethiek nooit exacte regels hoe te handelen halen, het is geen norm en die moet je er ook niet van proberen te maken, maar met alle vaagheid die er onvermijdelijk in zit, kan die ethiek mensen wel van dienst zijn in hun zelfvorming. Het gaat om de manier waarop wij reageren op onze eigen verlangens, passies, agressie.’

Van deugdethiek wordt een mens behalve duurzamer ook mooier:

‘Maat houden als het gaat om het milieu betekent aan de ene kant dat je je verlangen naar het hebben moet temperen. Het is mateloos om almaar meer te willen. Je moet een maat vinden in je con­sumptieniveau, in je omgang met natuurlijke hulpbronnen, in je reispatroon, niet omdat er ergens een objectieve grens is of omdat je je moet verantwoorden tegenover anderen, maar omdat je jezelf niet op een fraaie manier vorm geeft door ongelimiteerd aan je verlangens toe te geven.’

Creativiteit en geluk

Econoom en filosoof Antoon Vandevelde, hoogleraar aan het Hoger Instituut voor Wijsbegeerte van de Universiteit van Leuven ziet een herwaardering van de creativiteit als voorwaarde voor duurzaamheid: ‘Nóg meer consumeren maakt mensen niet gelukkiger.’

‘Geluk schuilt in de creativiteit. Ik ben daarover hoopvol gestemd. Veel meer dan vroeger biedt onze rijke maatschappij mensen de gelegenheid om van kunst, muziek, theater te genieten en hun eigen creativiteit te ontplooien. Onze voorstellingen zijn op de hele wereld te zien, zoals deze zomer nog op het toneel­festival van Avignon, waar Vlaamse en Nederlandse theatergroepen een substantieel deel van het programma verzorgden. Daarop moeten we fier zijn, dat moeten we koesteren, dat is wat de verzuring kan wegnemen en het optimisme brengen. Het goede leven is een veelheid van creatieve, inventieve dingen ondernemen.’

Het idee dat we economisch, materieel moeten groeien zit in onze genen gebakken volgens Vandevelde.

‘Eeuwen en eeuwen lang heeft de grote meerderheid van de mensen moeten vechten tegen de schaarste. Successen op dit front, hoe klein ook, maakten hen gelukkig. Waarom zou dat nu niet meer het geval zijn?’

Vandevelde verwacht niet veel van de politiek. De politiek blijft geloven dat geluk te maken heeft met materie en consumptie. Bovendien is de politiek gericht op de korte termijn (verkiezingen). Het economische domein wordt net zoals de politiek geregeerd door kortzichtigheid (kwartaalwinsten en aandelenkoersen). Duurzaamheid en betere publieke voorzieningen raken steeds verder uit beeld.

Het doet hem denken aan de dialoog die Seneca met zijn oudere broer Gallio voert over het geheim van een gelukkig leven.

‘Allen willen gelukkig leven, broeder Gallio, maar ze tasten in het duister wanneer het erop aankomt te doorzien wat het is dat een gelukkig leven tot stand brengt’, zegt Seneca in De vita beata. ‘En het is zo verre van gemakkelijk een gelukkig leven te bereiken dat iedereen die de verkeerde weg heeft genomen zich er des te verder van verwijdert, naarmate hij er zich voortvarender naartoe beweegt.’

Onze blik is teveel gericht op wat anderen hebben en te weinig op wat we zelf hebben.

‘Ongetwijfeld zijn we sociale wezens, maar dan veeleer door afgunst dan door mededogen. Als ik harder werk en mijn inkomen neemt toe, dan maak ik anderen ongelukkig. Om dat te vermijden gaan zij op hun beurt harder werken voor meer inkomen. Zo zijn wij terechtgekomen in een overstreste maatschappij waarin de meeste mensen zich te pletter werken, hun kinderen nauwelijks zien en geen tijd hebben voor partner of vrienden, om uiteindelijk uitgeblust vervroegd uit de arbeidsmarkt te treden. Onze rijke wereld streeft naar een steeds hoger inkomen, maar boekt tegelijkertijd records in depressie, alcoholisme, zelfmoord.’

‘De correlatie tussen geld en geluk is er wel zolang mensen niet kunnen voorzien in hun basale levensbehoeften. Boven die grens daalt het gelukseffect van meer inkomen snel en ontstaat het negatieve effect van de inkomensconcurrentie die voortkomt uit afgunst.’

We kunnen niet zonder vooruitgang. Maar volgens Vandervelde is er ook niets mis met vooruitgang alleen moeten we die zoeken in de creativiteit…

‘… in de creativiteit die mensen ontwikkelen, in de cultuur, in het duurzaam maken van onze economie, in doorbraken in energiezuinigheid, wetenschap, techniek. De creativiteit en verbeelding zijn het beste wat er in mensen zit. Creativiteit, je bestemming vinden, jezelf realiseren, dat geeft je voldoening in je leven. Geluk ligt in het lukken van onze activiteiten. Een architect wil stevige huizen bouwen, een arts zijn patiënten genezen, een landbouwer gezonde gewassen voortbrengen. Als dat lukt, dan zijn ze gelukkig.’

‘Consumptie wordt overgewaardeerd als geluksfactor, zelfrealisatie ondergewaardeerd’, zo vat Vandevelde zijn betoog samen. Dat is geen nieuw inzicht: ‘Aristoteles doceerde al dat een goed leven wordt bepaald door het intrinsieke doel van de activiteiten die mensen ondernemen, eerder dan door extrinsieke drijfveren zoals geld, eer of macht.’

Politiek

Het betoog van Vandevelde mondt uit in een betrekkelijk concreet politiek programma, met als kernpunten een drastische herverdeling van de rijkdom ten gunste van de armen, meer vrijheid voor de burgers, betrouwbare en democratische instituties, de ondersteuning van sociale netwerken, de afremming van de 24-uurs­economie en de vervanging van de belasting op arbeid door een hogere consumptieheffing. Maar daarnaast speekt hij zich ook uit voor een eerherstel van de cultuurpolitiek, in de brede betekenis van dat woord. ‘Misschien moet de agenda van de regering eruit bestaan dat ze mensen zegt dat de echte vooruitgang meer creativiteit, meer verbeeldingskracht en meer dienstbaarheid aan de maatschappij is.’

Ook Paul van Tongeren omarmt de idee van cultuurpolitiek. ‘De ellende van de hedendaagse politiek is dat ze alleen nog maar gaat over concrete problemen en pragmatische oplossingen. Politiek is gaan samenvallen met bestuur. Over moraal, over waarden spreekt ze niet meer.

Het betekent niet dat de politiek aan de mensen moet dicteren wat de goede keuzes zijn en wat de foute, integendeel, aan dat soort moralisme heb ik een broertje dood. Ik ben voor een politiek die zorg draagt voor de morele cultivering. Ze moet mensen de mogelijkheden bieden om vorm te geven aan zichzelf, door zich te oefenen in de wijze waarop ze met hun verlangens en passies omgaan.’

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2 reacties

Opgeslagen onder Filosofie, Persoonlijk en politiek

Zen en psychologie III

Volgens het boeddhisme is het lijden inherent aan het leven. Sommige ideeën kun je niet verdragen en andere ideeën kun je weer niet loslaten. In beide gevallen lijd je. Door te mediteren leer je om klaar te staan voor het lijden. Door jezelf te onderzoeken (in de context) weet je beter wie je bent, waardoor je beter kunt leven.

Wijsheden uit het boeddhisme komen overeen met wijsheden uit het Westen. De Franse filosoof Montaigne schreef bijvoorbeeld: ‘Wie de mensen leert te sterven, leert ze te leven’.

Mijn laatste lessen van Zen.nl. Zie voor de vorige lessen hier, hier en hier.

Les 11

Een les over het ego.

Als we zeggen: ‘wat heeft die een ego’, dan heeft het woord een negatieve klank. ‘Maar zonder ego komen we ons bed niet uit’, zegt mijn leraar. We hebben ons ego nodig. Iemand met dementie kan steeds moeilijker de vraag naar ‘wie ben ik’ beantwoorden.

Er bestaan zeer strenge vormen van boeddhisme waar je leert om van je ego af te komen. Mijn leraar kent iemand die drie jaar zo’n strenge scholing deed in Japan. Toen deze persoon terug kwam naar Nederland kostte het hem een jaar om opnieuw te weten wat hij fijn vond.

Zen.nl is niet zo streng maar ze leren je wel om het ego los te kunnen laten. Om je te kunnen dé-identificeren van het ego. Als het ego even weg is dan hebben we een zogenaamd ‘eenheidsbewustzijn’. Een gevoel alsof  je één bent met alles. Even is alles heel helder en ben je zonder geheugen en zonder oordeel.

In het taoïsme, dat nog ouder is dan zen, spreekt men van een toestand die je niet kunt verwoorden. Een toestand waarbij je uit het denken treedt en je hart laat spreken. Achter de tegenstellingen van goed en kwaad zit iets wat alles verbindt en dat ervaar je in het ‘eenheidsbewustzijn. Het is alsof je in een andere werkelijkheid wordt binnen gezogen. Alsof je verliefd bent. Al het andere valt weg. In les 17 over verlichting kom ik hier op terug.

De zen.nl definitie van ego: Het ego is het geest en lichaam sturende zelfbeeld. Het ego kun je zien als een constructie, een verzameling ideeën over jezelf dat steeds meer ingeslepen raakt. Het ego maakt dat je je kunt verhouden. Je moet een ego hebben maar je moet het ook uit kunnen zetten. Het ego op aan en uit kunnen zetten betekent dat je kunt slapen wanneer je wilt slapen. Het ego aan en uit kunnen zetten betekent dat je vanuit een ander perspectief kunt waarnemen en dat je iets nieuws over je zelf kunt leren.

We hebben verschillende ego’s en we hebben grote en kleine ego’s. Een groot ego betekent een grote ambitie. Soms is minder zelfoverschatting aan te bevelen maar soms ook niet. Je kunt ook lijden onder een klein ego. Als je steeds zegt: ‘dat kan ik niet’ of ‘dat is niet voor mij’ dan kun je daaronder lijden. Grote en kleine ego’s kunnen in een en dezelfde persoon aanwezig zijn. Het ene ego kan kijken naar het andere ego. Als we gemengde gevoelens ergens over hebben dan kijken we vanuit verschillende ego’s.

Een te groot ego betekent dat je denkt alles aan te kunnen terwijl dit in de praktijk tegenvalt. Een schuldgevoel komt vaak voort uit een te groot ego. Bij een ‘te klein ego’ maak je je potentie niet waar. Idealiter is het ego dus noch te groot, noch te klein.

Boeddha had net als Gandhi (zie: Zen en psychologie) een groot ego maar het was transparant. Een transparant ego betekent dat je jezelf kunt doorzien en dat je voor anderen te doorzien bent. Je hebt geen geheimen. Dit is wat zen.nl je wil leren; je ego te managen zodat je voor iets meer dan alleen jezelf, iets betekent. Het is verlichting om te werken aan een transparant ego. Het houdt in dat je je ego doorziet en er boven kunt staan. Je weet wanneer je ego groot is en waar het klein is. Je kunt ook boven de ego-pijn staan. Je ervaart wel pijn maar je laat je er niet door meeslepen, je identificeert je er niet mee. Dit leer je tijdens het mediteren.

Inzicht in je ego betekent zelfkennis en verlichting. Tijdens het sterven laat het lichaam het beeld van zichzelf, het ego, los.

les 12

Een les over symbolen en beelden die krachtiger kunnen zijn dan woorden. Over deze les heb ik weinig te mede te delen.

internationaal vredessymbool

internationaal vredessymbool

NB  Op de website van zen.nl verwoord een leerling in een filmpje wat het mediteren bij hem teweeg brengt: “Juist doordat je niets doet ben je heel erg aan het leven. Mediteren helpt bij het scherp krijgen en houden van je doelen en bij het afstemmen van je handelen daar op. Deze verandering was er al binnen een paar weken en daarom ben ik blijven mediteren”. Dit is voorlopig ook mijn ervaring.

les 13

Zen en keuzes maken

We maken veel kleine en ogenschijnlijk onbelangrijke keuzes op een dag. Het is goed om je daarvan bewust te zijn.

Als we niet in evenwicht zijn, zijn we niet ons zelf en maken we verkeerde keuzes. Door te mediteren kunnen we onze bubbels (onverwerkte ervaringen) doorzien, los laten en ons niet langer laten domineren door die onverwerkte ervaringen in de keuzes die we maken.

Je intuïtie kan je helpen bij het maken van de juiste keuze. Als je je buik ontspant werkt je intuïtie beter.

Les 14

Rituelen

Zen zit vol met rituelen. Aan het eind van elke les dronken we thee op een rituele manier.

Zoals alle rivieren naar zee stromen, zo leiden alle rituelen in zen naar één en hetzelfde doel: het vergroten van onze aandacht en concentratie, zodat we steeds beter leren denken wat we willen denken, leren voelen wat we willen voelen en steeds meer één worden met wie we zijn en wat we doen.

Rituelen verbinden. Rituelen lenen zich voor het trainen van onze concentratie. Rituelen maken moeilijke situaties beter hanteerbaar. Rituelen hebben een verhelderend, inzicht-gevend effect, ze houden ons een spiegel voor. Rituelen brengen ons in goede conditie.

Rituelen verbinden maar juist daardoor sluiten ze ook buiten. Bij een goede afstemming kan een ritueel de kwaliteit krijgen van mooie muziek die harmonieert met bijbehorende bewegingen. Iedereen is exact even belangrijk; je hoort en wordt gehoord.

De spontane uitvoering van het ritueel is belangrijk. Spontaan vanuit je buik, je kern. Spontaniteit is niet hetzelfde als onbesuisd je impulsen volgen of onbezonnen handelen. Het is meer doorleefd dan dat. Zodra we een ritueel plichtmatig of mechanisch uitvoeren is het dood.

Les 15

Een les over de koan

Een ‘koan’ is een raadselachtige vraag waar geen logisch antwoord op is. Bijvoorbeeld: Wat is het geluid van één klappende hand? Wat is de waarde van een emmer zonder bodem?

Mediteren over het antwoord stimuleert je flexibiliteit en creativiteit. Bij het antwoord gaat het om originaliteit. Origineel kan slaan op ‘echt’ of ‘oorspronkelijk’ maar ook op ‘nieuw’ of ‘fris’. Terwijl je er mee bezig bent komen er antwoorden maar ook andere ideeën naar boven. Als het antwoord niet echt van jou is, is het fout. Het geven van de antwoorden doe je in dialoog met je leraar. Die geeft je de koan en die bepaalt de kwaliteit van je antwoord. Hier kan veel tijd over heen gaan.

We doen een oefening. De leraar tikt tegen een kopje. Wat horen we?

Er zijn vele antwoorden mogelijk. 6 tikken. 4 lange tikken. 2 korte tikken. 1 lange stilte. Het lepeltje. Het kopje. De leegte. De vorm. Rinkelen. Keramiek. Metaal. Deze kamer. Enzovoort.

Het gaat niet zozeer om het antwoord. Het kunnen leven met een vraag is ook wat de koan je leert. Wie zich in vragen verdiept, verdiept zich in zichzelf en in de wereld. De koan-studie is een doorlopende vitale oefenweg waarbij we met een open onbevangen en nieuwsgierige houding vragen stellen en blijven stellen. Alleen wie blijft vragen, blijft leren en groeien.

De koan is een vraag die een zenleraar kan stellen aan zijn leerling om zijn geest flexibeler te maken. Welbepaalde bubbels (onverwerkte ervaringen) kunnen zo welbewust worden opgeroepen. In die zin hebben koans een chirurgische kwaliteit, terwijl meditatie meer over een breed spectrum werkzaam is.

Gedurende de meditatie kun je de vraag voortdurend herhalen in de geest, op elke uitademing. Na verloop van tijd kun je de vraag abstraheren. Een koan als: ‘Wat is het geluid van een klappende hand?’ kun je na twee tot vijf weken inkorten tot ‘Wat is het geluid?’ en uiteindelijk tot ‘Wat?’

Het hoge doel waarnaar we streven is dat we blijvend en bruisend stromen van creativiteit in alles wat we denken en doen, ongeacht de omstandigheden.

Les 16

De stilte les. We mediteren drie keer 21 minuten afgewisseld met korte loopmeditaties.

Tot mijn verrassing viel dit mee. Eigenlijk was mijn derde meditatie de beste. Ik kon het doen met een glimlach en voelde liefde binnenstromen. Naderhand kwam ik, gek genoeg na al dat stil zitten tot het bevrijdende idee dat alles beweging is. Een idee dat veel ruimte geeft.

les 17

Les over verlichting.

Als je in Japan vraagt wat verlichting is dan heb je grote kans op een ontwijkend antwoord. Het blijft in Japan een mystiek begrip.

Zen.nl wil het begrip dé-mystiferen. Ieder wezen ìs reeds verlicht. Enkele definities: Iedereen die naar verlichting streeft is verlicht. Verlicht is degene die heeft ontdekt dat er niets is dat je zeker kunt weten. Verlicht is iedereen die een spirituele ervaring heeft opgedaan. Verlicht is degene die zich voortdurend in een bewuste staat van eenheidsbewustzijn bevindt. Verlicht is degene waarbij het ego niet aanwezig is. Verlicht ben je als je dood bent.

De praktische kant van verlichting zit hem in het flexibel kunnen zijn. Degene die gelukkig is en het geluk kan delen met anderen is verlicht. Het verschil tussen een positieve bubbel en geluk is de transparantie. Bij een positieve bubbel blijven de negatieve kanten onbewust en wordt het geluk niet gedeeld.

Verlichting betekent dat je soepel met levenspijnen kunt omgaan. Je bevrijdt je stapje voor stapje van je angsten en je kunt op een gezonde manier steeds grotere uitdagingen aan. De grootste uitdaging is om ook anderen te helpen verlicht te raken.

In de zen-traditie worden drie stadia van verlichting onderscheiden. 1. Kensho: We laten kortstondig het ego los. Het bijzondere is dat Kensho zowel volkomen vertrouwd als volslagen nieuw aanvoelt. Die combinatie van bekend en onbekend is typerend voor verlichting. 2. Samadhi is een verlichtingservaring die veel gelijkenis vertoont met een ‘runner’s high’, een roesachtig gevoel van gelukzaligheid. 3. Satori is het grote inzicht oftewel de grote verlichting. Hierbij zijn de laatste drie definities  van verlichting die hierboven genoemd zijn van toepassing.

Verlichting komt overeen met het al eerder genoemde eenheidsbewustzijn wat betekent dat het één niet van het ànder te onderscheiden is wat weer lijkt op het gevoel van verliefdheid. Ik vond onlangs een beschrijving van dit bewustzijn in een van de liefdesbrieven van de romantische socialist Herman Gorter.

Uit het boek: ‘Geheime geliefden’, een brief aan Ada (9 februari 1904).

Liefste! Het is nu toch zoo heerlijk zacht alles in de lucht en ik voel mij zo heerlijk dat ik wou dat ik bij je was. Het licht ziet er zo jong en licht uit, de huizen aan de overkant staan zoo frisch en onschuldig. Het lijkt of de lente de stad binnendringt. Ik zit hier nu zo heerlijk stil in deze kamer, het is net of een heerlijkheid langs het raam gaat. Aan wie heb ik toch dat alles te danken dat ik dat zoo scherp en fijn voel?  Soms is het net in een stad of er van boven of van buiten een heerlijkheid, een innigheid binnendringt. Dan lijken de gevels zoo fijn blauw, met zo’n blauwig waas om zich, het is alsof een val van kleuren er langs valt en op de straat lijkt het of je loopen kan in de zachtste lichten van steenen en bomen. Beneden je als je boven uit het raam kijkt lijken de menschen te loopen in een soort vergetelheid van zacht licht. Dat komt je bent zelf in een zaligheid, je bent gelukkig, je voelt dat je van iemand en iets houdt, dat je je heelemaal met lichaam en al geeft aan iemand. Je voelt een band tusschen je zelf en iemand anders. En dat kleurt je. Dat geeft een bad aan je heele bestaan. Daar ga je in. Je voelt daardoor een band met alles, met de heele menschheid. Je bent niet verloren, het is niet uit met je. Neen je bent een deel van het groote geheel, en je bent op een zeer bepaalde, zeer mooie, op de heerlijkste wijze aan het geheel verbonden.

Uit de brief blijkt dat Gorter een moeilijke tijd heeft gehad en dat hij zich nu in dit geheel andere ‘eenheidsbewustzijn’ bevind waar hij zeer dankbaar voor is.

Les 18

Evaluatie. Over deze les heb ik weinig mede te delen.

Tot slot een link naar een artikel uit de Volkskrant over het mediteren bij zen.nl. De mooiste uitspraak in het artikel luidt: ‘Als je tijd hebt, mediteer dan een kwartier. Als je geen tijd hebt, mediteer dan een uur.’


Voor mij was het bij wonen van de 18 zen-lessen een zeer waardevol uitstapje en het mediteren is een vast onderdeel van mijn dag geworden. Verder op mijn pad zal ik vast meer vernemen over zen maar voor nu neem ik afscheid om mij verder te wijden aan de gezins- en relatie therapeutische literatuur en praktijk waarbinnen ook veel wijsheid, verlichting en geluk te vinden is.

4 reacties

Opgeslagen onder Filosofie, Psychologie en boeddhisme

Zen en psychologie II

IMG_5907

Tijd voor een vervolg op mijn vorige twee berichten (hier en hier) over de 18 zen-lessen van Zen.nl in Hilversum. Het doel dat ik met het volgen van de lessen en de meditatie wil bereiken is vooral: meer aanwezig te kunnen zijn in het hier-en-nu. Zowel voor mij persoonlijk als voor mijn functioneren als hulpverlener vind ik dit een mooi doel.

Het is algemeen bekend dat ‘mindfulness’ en meditatie helpen bij psychische problemen. Dit heb ik dankzij de meditatie lessen zelf ondervonden. En ik ben niet de enige reguliere hulpverlener die dit ontdekt. Binnen zen.nl is een groep huisartsen actief en er bestaat een Stichting Psychotherapie en Boeddhisme. Dit is een groep psychologen en psychiaters die interesse hebben in het samengaan en de wisselwerking tussen psychotherapie en boeddhisme.

Hieronder mijn verslag van de lessen 8 t/m 10 en een extra les.

8

Een evaluatieles.

We wisselen onze ervaringen met het mediteren uit en wat onze belangrijkste leerervaringen zijn met betrekking tot ons leerdoel. Wat betreft mijn leerdoelen; meer in het hier-en-nu kunnen zijn en milder oordelen, vind ik dat ik vooruitgang boek. Ik voel mij minder gejaagd en kan iets makkelijker vanaf een afstandje waarnemen door welke ideeën ik me laat leiden.

Het mediteren gunt ons de tijd om dingen te zien van jezelf. Je leert dat je net op een andere manier naar dingen kunt kijken. Maar je moet wel geduld hebben èn je moet nieuwsgierig zijn. Het gaat er om een balans te vinden; dingen te willen zien maar het niet tè graag willen. Het is net zoals met een spelletje; teveel willen winnen is niet leuk maar te weinig willen winnen is ook niet leuk.

Mediteren kan ontspannend zijn maar ook bloed, zweet en tranen kosten. Net zoals het gewone leven.

Hoe je kijkt naar delen van jezelf bepaalt hoe die delen bewegen. Volgens mijn zen leraar geldt dit ook voor de Higgs deeltjes in de natuurkunde.

9

Les over lichaam en geest.

Dat alles één is en samenhangt met elkaar is het vertrekpunt van zen. Lichaam en geest zijn dus één.

Meditatie bevordert een natuurlijk verloop van de ademhaling. Als je oppervlakkig denkt, haal je oppervlakkig adem. Als je rustig ademhaalt denk je ook rustig. Als je diep ademhaalt kun je tot diepe inzichten komen. Bewust werken aan de verdieping van de ademhaling is zinvol zolang we het niet forceren.

Zen is ook een training van de ruggengraat. De fysieke stabiliteit van de houding maakt het makkelijker om te gaan denken wat je wilt denken.

Adrenaline is een stresshormoon. Het lichaam produceert het als we angst ervaren en dat kan heel nuttig zijn om te vechten of te vluchten. Maar adrenaline wordt ook aangemaakt bij een herinnering aan een angstwekkende gebeurtenis en dan hoeven we niet te vechten of te vluchten. Integendeel. Goed nadenken kan dan veel nuttiger zijn. Een nadeel is dat adrenaline lang in ons lichaam blijft zitten en dat het de bloedsomloop in de hersenen vermindert. Een teveel aan adrenaline gaat ten koste van onze creativiteit.

Met mediteren raken we de adrenaline niet kwijt. Als je dat wil kun je beter gaan sporten want dan gebruik je de adrenaline min of meer waarvoor het is aangemaakt.

10

Les over zen en geluk

Zoals het hormoon adrenaline hoort bij angst en stress hoort het hormoon endorfine bij geluk en creativiteit. We kunnen leren om endorfines aan te maken door te mediteren.

Een positieve verwachting over de afloop van een lastige situatie leidt tot de aanmaak van endorfines. Hoe we een situatie bekijken bepaalt of ons lichaam endorfines of adrenaline produceert.

Als het goed met ons gaat neigen we er toe om ons daar aan vast te klampen. Zo moet het altijd blijven, denken we. Helaas zijn we dan afgedwaald uit het hier-en-nu naar de toekomst en meteen ebben onze geluksgevoelens weg.

Het vermogen om ongeluk te tolereren is het spiegelbeeld van het kunnen ervaren van geluk: hoe meer angst we hebben voor ongeluk hoe minder we het geluk kunnen ervaren. Hoe meer frustratie en pijn we kunnen tolereren, hoe meer geluk we kunnen ervaren.

Mediteren is een oefening in afzien. Uit vrije wil oefenen we ons 2 maal 20 minuten in afzien en leren we zelfs dat afzien leuk kan zijn. Hierdoor verliezen we onze angst voor afzien en de drang om pijn en lijden koste wat kost te vermijden. Zo opent het mediteren de deur naar geluk.

Al met al doet deze zen les mij denken aan de vraag van mijn favoriete Belgische psychiater Dirk de Wachter: “Mogen we alsjeblieft weer een beetje ongelukkig zijn”? Met het stellen van deze vraag alleen al voel ik de troost naar binnen stromen. Het mag. Het is OK. We mogen ongelukkig zijn… Volgens De Wachter is er voor ongelukkig zijn in onze hype cultuur veel te weinig plaats.

Angst voor persoonlijke groei, zelfconfrontatie, pijn en vermoeidheid leidt tot ongeluk leer ik in deze zen les. Zowel sporten als mediteren leiden tot geluk. In het totaal zo’n anderhalf uur per dag. Hierbij is een positieve verwachting over de afloop van het sporten en het mediteren van belang.

Alcohol en drugs zorgen er voor dat de receptoren voor endorfine groter worden maar ze worden er ook ongevoeliger door. Door te mediteren worden die receptoren juist gevoeliger. Hoe meer we de lol van het opzettelijke afzien kunnen ervaren, hoe beter we er in worden om het afzien waar we niet voor kiezen, te verdragen. Zo worden we gelukkiger.

Als huiswerk krijgen we mee om elke dag iets te doen waar je tegen op ziet zoals koud af-douchen. En dit is ook nog eens goed voor je immuunsysteem!

Door mijn gedachten te richten op een positieve uitkomst kon ik enkele dagen later beter terug in slaap komen, nadat ik een tijdje wakker had gelegen ergens over. De aangemaakte endorfines hielpen meteen.

Extra les: Zen en Boeddhisme

Vier leerstellingen van het Boeddhisme:

1 Het leven is lijden.

2 Het lijden komt door onwetendheid.

3 Als je de onwetendheid opheft, hef je het lijden op.

4 Onwetendheid hef je op door: het juiste inzicht, de juiste intentie, de juiste spraak, het juiste handelen, het juiste levensonderhoud, de juiste inspanning, de juiste meditatie en de juiste concentratie.

Het gaat om een interne verandering van onvrij naar vrij. Boeddha zegt: Geloof niet in mij maar probeer uit wat ik verkondig en kijk naar wat werkt voor jou. Er is geen vaste waarheid en er is ook geen vaststaand zelf. Je kunt een zelfbeeld hebben maar dat ben je niet. Als je denkt van wel dan zit je in de ‘ik-kramp’ volgens mijn zen-leraar.

Hoewel het de vraag blijft wat dan het juiste inzicht, de juiste intentie, spraak, enz. is spreekt de beweging van onvrij naar vrij aan. Eén waarheid zet alles vast terwijl in de natuur juist alles in beweging is. Misschien is die beweging wel het enige wat vaststaat. In één waarheid kan een mens gevangen zitten.

Ik denk dat sommige dingen meer kloppen dan andere en dat sommige dingen meer ‘waar’ zijn dan andere. Leven zonder allerlei afweermechanisme is meer ‘waar’ dan overleven. Hoewel overleven ook ‘waar’ is, maar of het vrij is … therapie en meditatie werken bevrijdend en verlichtend als het goed is, hoewel je meestal eerst ergens doorheen moet.

Op naar de laatste lessen.

IMG_6072

 

De foto’s bij deze blogpost heb ik in Meyendel bij Den Haag gemaakt. Meer foto’s hier.

2 reacties

Opgeslagen onder Filosofie, Psychiatrie, Psychologie en boeddhisme

Spinoza, cognitieve therapie en narcisme

Deze week was er in het Filmtheater van Hilversum weer een interessante DeForum avond. Dr. Miriam van Reijen, filosoof en Spinoza kenner werd geïnterviewd door jurist, filosoof en journalist Rixt Zijlstra.

Het thema van de avond luidde: Op zoek naar wijsheid en geluk.

Om een goed leven te leiden, zegt Spinoza, moeten we doen wat voor mensen het meest kenmerkend is: nadenken. We moeten daarom kennis verwerven, onze rede volgen en ons niet laten meeslepen door emoties. Want mensen lijden niet door de dingen die hen overkomen, maar door hun gedachten daarover. Wie van lijder (passief) tot leider (actief) wil komen, kan veel hebben aan de levenslessen van Nederlands grootste filosoof, omdat het leven zoals hij het voorstelt niet alleen uitzicht biedt op een goed leven, maar ook op een goede samenleving. Een samenleving waarin de mens zijn eigen belang realiseert door zich juist met anderen te verenigen.

De eerste vraag van Zijlstra was of wij als mensen niet juist door het zoeken ernaar, wijsheid en geluk in de weg kunnen zitten. Zoals het Boeddhisme ons leert: alle begeerte leidt tot ongeluk. Moeten wij wijsheid en geluk wel begeren? De reactie van van Rijen: wat de meeste mensen nastreven om gelukkig te worden werkt niet. Dit zijn Lust, Eer en Bezit. Seneca zegt: het hebben van iets is geen probleem; het is het hechten er aan wat het probleem is. Van Rijen verwijst ook naar het gedicht ‘de tuin van Epicurus’ van Ida Gerhardt waarin het ‘geniet met mate’ wordt aanbevolen. Spinoza leidde zelf een vreedzaam en sober leven.

spinoza-Maira-Kalman

Illustratie: Maira Kalman

Het gesprek ging verder over de vrije wil. Vrij te kunnen kiezen, door niets belemmerd kan volgens van Rijen niet. Je kunt namelijk niet willen wat je wilt. Dit lijkt paradoxaal maar van Rijen legt dit uit aan de hand van het verhaal van de baron von Münchhausen, die zichzelf met paard en al uit het moeras trekt, wat net zo goed als de vrije wil onmogelijk is.

Van Rijen heeft het niet op met neurowetenschappers die volgens haar voor hun beurt roepen dat de mens geen vrije wil heeft omdat alles bepaald wordt door neuronen in het brein: “‘Neurosofen’ zeggen dingen die zij niet kunnen bewijzen”. Volgens haar en Spinoza is de mens een sociaal wezen. Deze visie wordt ondersteund door onderzoek van de bioloog Frans de Waal.

Het intuïtieve weten

Het gesprek gaat verder gaat over het eigen belang: een wel begrepen eigen belang is beter dan een onbewust eigen belang. Van Rijen legt uit dat het eigen belang heel sociaal kan zijn, aan de hand van het kerst verhaal van Dickens waarin Mr. Scrooge, de grootste vrek aller tijden, ineens beseft dat het veel meer in zijn eigen belang is om geld weg te geven. In dit ‘ineens beseffen’ ziet van Rijen tevens een mooi voorbeeld van het door Spinoza bedachte ‘intuïtieve weten’. Dit is de derde en hoogste vorm van kennis volgens Spinoza. De twee andere vormen van kennis zijn: directe kennis (dat wij krijgen door eigen ervaring of wat we toevallig horen van anderen) en de rede (een vorm van kennis waarnaar we actief op zoek gaan en wat een hoger waarheidsgehalte heeft).

De derde soort kennis, het intuïtieve weten, is direct (net als de eerste soort) én heeft tegelijk een waarheidsgehalte (net als de tweede soort). Dit is de vorm van kennis die het moeilijkste is om uit te leggen. Het is een soort kennis waaraan we niet kunnen twijfelen, die helder en duidelijk is. Tegelijk is het kennis die we niet rationeel hoeven te overdenken maar waarvan we de waarheid direct begrijpen, zonder verder nadenken. We doorzien wat het is, het is een snappen zonder redeneren. Intuïtief weten zoals Spinoza het bedoelt is dus niet dat we een gevoel hebben dat iets zo is zonder dat daar enige basis voor bestaat. De derde vorm van weten kan alleen ontstaan vanuit ervaring. Het doorzien is geen mystiek waarnemen maar veeleer een geautomatiseerde rationaliteit.

Volgens Spinoza is het de hoogste filosofie om kritisch naar je eigen gedachten te kijken. Hier is een link te leggen naar de cognitieve therapie waarin we ook worden uitgedaagd om onze gedachten kritisch te onderzoeken. Veel van onze gedachten leiden namelijk tot negatieve emoties en de therapie wil mensen helpen om deze gedachten uit te dagen en er nieuwe, helpende gedachten voor in de plaats te bedenken. Op zoek naar meer geluk.

Al dit soort kennis over Spinoza is volgens van Rijen 200 jaar weggeweest. Alles wat men over hem had onthouden was zijn kritische houding tegenover de Bijbel die volgens Spinoza niet door God zelf geschreven was. Velen denken dat hij hierom in de ban werd gedaan door de de Portugese Joodse gemeenschap waartoe hij behoorde. Zo wordt het ook verteld in de roman van Irvin D Yalom: Het raadsel Spinoza. Er is een theorie dat de (protestante) autoriteiten destijds druk uitoefenden op de Portugese Israelitische gemeente om hem in de ban te doen. Ik begreep uit dit interview met van Rijen dat Spinoza waarschijnlijk in de ban gedaan werd omdat hij voor zijn faillissement als koopman, buiten de Joodse gemeenschap naar steun zocht.

Goethe, Shelley maar ook Herman Gorter brachten Spinoza op een nieuwe manier terug in de belangstelling. Maar waar voorheen zijn Godsbeeld (God staat gelijk aan ‘al wat is’ of de natuur) en Bijbelkritiek mensen deden afschrikken is het volgens van Rijen nu zijn mensbeeld dat mensen afschrikt. Kritisch naar je eigen gedachten kijken en op zoek gaan naar de rede en ‘het intuïtieve weten’ is niet iets dat iedereen gemakkelijk af gaat. Je eigen belang realiseren door je met anderen te verenigen, schrikt mensen af denkt van Rijen.

‘Zeer grote trots of diepe zelfverachting duiden op zwakheid van ziel’

Het lijkt me dat ik hier plaats mag maken voor een verband tussen het mensbeeld van Spinoza en het psychoanalytische concept van het narcisme en ik moet daarbij denken aan de woorden van een Nederlandse specialist op dit gebied; de klinisch psycholoog Jan Derksen, die vindt dat we in een narcistisch tijdperk leven waarin de narcistische persoonlijkheid alle ruimte krijgt. Het was Spinoza die zei: ‘Zeer grote trots of diepe zelfverachting duiden op zwakheid van ziel’.

Van Rijen vind dat we kinderen niet zozeer met normen moeten opvoeden maar met waarden. Wat hier Spinoziaans aan is, is mij ontgaan maar het doet me denken aan de ideeën van de humanistisch psycholoog Thomas Gordon.  Als een ouder een kind wil beïnvloeden hoeft dat niet op een strenge manier met opgelegde normen: het kan met de zogenaamde ‘ik-boodschappen’ waarin vanzelf de waarden van de ouder worden overgedragen. “Ik vind het zo fijn om te zien hoe je je zusje helpt…om te zien hoe je je voor school inzet”, waarin in deze voorbeelden op een positieve manier waarden zoals behulpzaamheid en verrijking door kennis worden doorgegeven.

Binnenkort komt er een boek uit over Spinoza van Miriam van Reijen: Spinoza als koopman.

Hier het gedicht van Ida Gerhardt

DE TUIN VAN EPICURUS

Wij kozen soberheid tot bondgenoot.
De geest beheerst als willig instrument
het lichaam, tot die fiere dienst gewend ;
gevoed met zuiver water, zuiver brood.

Wij kozen soberheid tot bondgenoot.
Besloten schikt zich in der uren kring
naar strikte trant tot rust en ordening
wat ons het denken, vrijuit zwervend bood.

Wij kozen soberheid tot bondgenoot.
Wij arbeiden in zwijgen en geduld ;
de dag is als een honingkorf gevuld
en vriendschap is in onze tuin genood.

Wij kozen soberheid tot bondgenoot,
en uur na uur draagt ons zijn gave aan,
wij rijpen als de vruchten, als het graan
in ’t goede leven tot de goede dood.

4 reacties

Opgeslagen onder Filosofie, Opvoedkunde, Psychologie, proza en poëzie