Tagarchief: emotieregulatie

Psyche en Klimaat: Houd het hoofd koel

Het symposium over klimaatstemmingen van de Stichting Psychiatrie en Filosofie bracht minder mensen bij elkaar in de Hogeschool van Leiden dan was verwacht. We waren met zijn 60-en.

Een naar binnen gekeerde GGZ

Een van de organisatoren van het symposium en tevens voorzitter van de dag, Jaap van der Stel, lector GGZ aan de Hogeschool Leiden, had gegoogeld en gevonden dat GGZ instellingen in Nederland niet met het klimaat bezig zijn. Àls ze met het klimaat bezig zijn dan is het met het eigen klimaat. Als je googled op werkloosheid in plaats van klimaatopwarming dan vindt je trouwens hetzelfde. We zitten in Nederland met een naar binnen gekeerde GGZ. Van der Stel had tips voor de instellingen om zich alsnog met die bredere context van het klimaat te verbinden.

Ondanks dat de grote instellingen achterbleven was ongeveer de helft van de aanwezigen afkomstig uit de GGZ. Enkele zelfstandige psychologen waaronder ondergetekende, een enkele psychoanalyticus, enkele psychiaters, docenten psychologie en enkele journalisten van vaktijdschriften. De meeste andere aanwezigen kwamen uit de klimaat- en milieubeweging.

Om in de stemming te komen bekeken we een trailer van de film ‘How to let Go of the World and Love All the Things Climate Can’t Change’. Meerdere mensen in de zaal kenden deze film. Alleen al de trailer gaf verdiepte aan mijn bezorgdheid over het klimaat. Onderaan dit bericht vindt u een link naar de hele film. Hier de trailer:


Een zwakke overheid

Gevoelens en emoties die het gevolg zijn van de opwarming van de aarde variëren van angst, paniek, depressie, apathie, wanhoop, stress, boosheid, woede enz. Natuurlijk speelt trauma een rol. Zoals een psycho-analyticus in de zaal meteen opmerkte zullen we elkaar bij deze emoties en persoonlijke problemen moeten helpen en kan therapie een positieve rol spelen. Hierover later meer.

De emotie van de wanhoop bij een ieder die zich zorgen maakt over het milieu wordt mede veroorzaakt door de zwakke houding van de overheid. De overheid reguleert de multinationals en de fossiele industrie niet of nauwelijks en gelooft in de vrije markt. Het feit dat de politieke partij Groen Links moeite heeft om te regeren met de VVD en het CDA heeft veel met het klimaatprobleem te maken, namelijk met het maken van afspraken over hoe we met klimaatvluchtelingen omgaan.

Het feit dat we door een stortvloed aan reclames worden gestimuleerd om te consumeren enerzijds en anderzijds vernemen dat consumeren (auto rijden, vliegreizen, vlees eten) de opwarming van de aarde tot gevolg heeft, leidt bij mensen tot de mentale toestand van de zogenaamde ‘double bind’ wat apathie tot gevolg heeft. Kort nadat ik hier onlangs iets over las gaf ik mij op voor dit symposium.

We zullen stilstaan bij de effecten van klimaatverandering op het menselijk gemoed. Hoe reageren we op de veranderingen en de dreigingen? Wat kunnen we ermee?

Optimist of pessimist

We kunnen de hoop op het voortbestaan van de mensheid op aarde ook gewoon opgeven. Kijkend naar de ‘diepe tijd’ is de mensheid er nog maar kort en in dat opzicht niet zo belangrijk. De planeet gaat echt wel door ook al hebben wij onze eigen beschaving vernietigd. Optimisten kunnen heel irritante mensen zijn zal de Denker des Vaderlands René ten Bos uit Almelo in zijn presentatie betogen.

Voordat de mensheid goed en wel van de planeet verdwenen is, krijgen we eerst nog te maken met de geleidelijke verwoesting van de beschaving. Dat is eigenlijk al begonnen. Neem alleen al de grote stromen vluchtelingen, ziektes door vervuiling, de verwoesting van leefgebieden, enz. enz. We gaan hier allemaal steeds meer last van krijgen hoewel rijke landen en rijke mensen het beste af zijn. Er zijn zelfs rijke mensen die zich hele delen van de aarde toe-eigenen waardoor ze de verwoesting nog lang kunnen overleven, ver verwijderd van de ontreddering van de rest van de mensheid.

Eigenlijk is klimaatverandering een veiligheidsprobleem betoogde de klimaatwetenschapper Leo Meyer. Interessant: Veiligheid is natuurlijk ook een psychologisch onderwerp. Ik denk aan de begrippen veilige en onveilige hechting uit de hechtingstheorie en de psychologische en maatschappelijke gevolgen van onveilige hechting. De GGZ kan misschien ook vanuit deze invalshoek een bijdrage leveren en mag wat mij betreft in actie komen.

Opwarming van de aarde is een veiligheidsvraagstuk

Leo Meyer kwam na de inleiding van Van der Stel als eerste spreker aan de beurt. Meyer wordt door geen enkele van de eerder genoemde emoties, noch door slapeloosheid geplaagd. Zijn gemoedsrust blijft in tact omdat hij vindt dat het goed genoeg is dat hij zijn steentje bij draagt. Hij is bezorgd maar niet angstig.

Als scheikundige had hij al vroeg belangstelling voor milieuproblematiek. Hij probeert twee vragen te beantwoorden. 1. Is de angst voor de problemen rationeel of irrationeel? 2. Is de ontkenning van de problemen rationeel of irrationeel? Het is duidelijk dat de opwarming van de aarde de schuld is van de mens en niet van natuurlijke factoren zoals het komen en gaan van ijstijden, activiteiten van de zon of van vulkanen. Over het algemeen zijn mensen die er verstand van hebben het met elkaar eens hierover. De angst is dus rationeel en de ontkenning irrationeel. Meyer liet een cartoon zien van twee bioscopen naast elkaar: We houden ons zelf graag voor de gek.

Het grootste deel van de opwarming verdwijnt in de oceanen waardoor het ijs op de polen smelt en het koraal vernietigd wordt. De effecten op het land zijn bijvoorbeeld te zien rond de Middellandse zee, vooral in Syrië. De burgeroorlog daar wordt vooral veroorzaakt door Assad en de belanghebbende partijen en landen die zijn jihadistische oppositie bewapenen maar de opwarming van de aarde speelt wel degelijk een rol in de oorlog. Het heeft er al 5 jaar niet geregend.

Meyer maakte het punt dat de opwarming een veiligheidsvraagstuk is vanwege de grote gevolgen voor mensen en de natuur. Als we niets doen zal er sprake zijn van een 8 graden stijging en als we met zijn allen veel doen dan zal het bij 2 graden blijven. Hij verwacht dat we in het midden uit zullen komen. De gevolgen voor mensen zijn enorm, vluchten, ondervoeding, sterfte, enz. De gevolgen voor de natuur ook: De Noordpool zal in 2030 ijsvrij zijn. Voor Nederland hebben de veranderingen rond de Zuidpool nog meer invloed dan die op de Noordpool, ook al ligt de Zuidpool verder weg. In het jaar 2100 zal de zeespiegel hier 2,5 tot 3 meter gestegen zijn.

Onzekerheden horen bij de klimaatwetenschap en hierdoor krijgen klimaatsceptici en hun belangen de ruimte. Toch zullen er door de overheid bepaalde normen gesteld moeten worden. De sceptici waren grotendeels tot zwijgen gebracht maar met Trump is dat koor weer opgestaan. Meyer adviseert iedereen om het hoofd koel te houden en actie te ondernemen.


In de zaal was een cartoonist aanwezig: Anabella Kanai. Kijk vooral op haar website.

 

Geconfronteerd worden met het einde van de beschaving zoals wij die kennen, is niet niks. Hoe gaan mensen daar doorgaans mee om? Anabella Meijer – http://www.kanai.nl


Therapie voor klimaat depressie 

Na Meyer kwam Evanne Nowak aan het woord. Zij is programmamaker en geestelijk verzorger en op zoek naar zingeving in het antropoceen. Ze probeert van ontkenning en apathie naar verbinding te komen. Volgens haar zijn we te druk met niets doen en leven we in een wereld waarin zorgeloosheid voorop staat. Zo creëren we een afstand ten opzichte van onze verantwoordelijkheid. Zo komen we tot de ontkenning van existentiële vragen en vervreemden we ons van het systeem. Vandaar de apathie.

Hoe ontwikkel je een behandelplan voor iemands klimaatdepressie als er geen behandelplan is voor het systeem van de planeet? Iemand met klimaatdepressie kan volgens haar nog het beste steun zoeken bij ervaringsdeskundigen. Als behandelaar is het goed om een zekere mate van ‘niet-weten’ toe te laten. Nowak noemt nog Joanna Macy, die een goeroe voor klimaatpsychologen schijnt te zijn.

De filosoof Wouter Kusters was de volgende spreker en vertelde dat hij tot voor enkele jaren geleden er nog wel vertrouwen in had dat het geleidelijk steeds beter zou gaan met de mensheid of in ieder geval dat het niet veel slechter zou gaan. Maar toen kwamen de film ‘An Inconveniënt Truth’ en het boek van Clive Hamilton: ‘Requiem for a Species’, uit.

De klimaatcrisis voelt voor hem als een traumatische beleving over iets dat nog moet komen. Pre traumatische stress. De crisis is moeilijk te lokaliseren en lijkt bovenmenselijk. Hij kan zich vinden in de woorden van de Australische filosoof Clive Hamilton: ‘The tragedy is the absence of tragedy’. Hierover meer in mijn bericht: Wat voor schepselen zijn wij?

Kusters vraagt zich af hoe de GGZ kan blijven praten over stoornissen als de wereld zelf ziek is. Als positieve ‘spin off’ van de klimaatcrisis zou je kunnen zeggen – ironisch bedoeld – dat wij als mensen eindelijk weer iets hebben dat boven ons dagelijks leven uitstijgt. We gaan samen ten onder.

Voor sommigen kan misschien het begrip disruptie een rol spelen bij troost. Disruptie betekent dat ‘iets nieuws en nog kleins’ (bijvoorbeeld wind en zonne-energie) in korte tijd ‘iets bestaands, groots en logs’ (fossiele energie) mogelijk gaat verdringen. De oude wereld staat verlamd toe te kijken en laat ‘het nieuwe’ gebeuren. Dit moeten we nog zien.

Kusters sluit in zekere zin aan bij Nowak als hij zegt dat we de klimaatcrisis niet moeten willen beheersen of managen. Laat ook de stilte zijn werk doen. Ons oude vertrouwde toekomstbeeld van de aarde is verwoest. Met deze werkelijkheid zullen we verder moeten.

Als psycholoog roepen Kusters woorden bij mij op dat we de afweer van de ontkenning het beste van ons af kunnen laten glijden en dat we de pijn en het verlies van hoop op een toekomst in een wereld die ons vertrouwd voorkomt moeten leren te verdragen. Rouwen is gezond. Het kan ons zelfs verder brengen in een nieuwe richting en in het actief mee ontwikkelen van een nieuwe toekomst.

Als je de rouwfase door bent gekomen kun je misschien makkelijker overeind blijven op momenten dat je mensen tegenkomt die nog in de fase van de ontkenning zitten of bij het moeten aanzien van een overheid die nauwelijks bezig is met de opwarming van de aarde.

‘Doomsday prepping’

Onder deze titel publiceerde op 10 mei 2017 journaliste  Sanne Bloemink in de Groene Amsterdammer een artikel. Het gaat over hoe mensen zich voorbereiden op de ondergang. Uit de Groene Amsterdammer:

Peter Thiel, de oprichter van Paypal en sponsor van Trump, heeft onlangs grote stukken land, inclusief landingsbanen voor zijn privé-vliegtuigen, gekocht in Nieuw-Zeeland. Dat doet hij natuurlijk niet voor niets. Noorwegen is rijk en schijnt een soort Italië te worden, badend in olijfolie en tomaten. En Zwitserland ligt natuurlijk lekker hoog. Tijd om de voorwaarden voor emigratie naar die landen eens door te nemen?

(Mocht je meer willen weten over hoe billionairs bezig zijn om zich veilig te stellen dan kun je dit artikel in de Daily Mail uit 2015 bekijken. Hier nog zo’n soort artikel uit 2017. De Daily Mail noemt Nieuw Zeeland ‘Apocalypse Island’.)

Bij ‘doomsday preppers’ gaat het louter om het beschermen van het eigen gezin tegen bijvoorbeeld plunderingen die het gevolg zijn van klimaatrampen. Net zoals de superrijken dit doen, doen de minder rijken dit op hun eigen manier.

Bloemink komt wetenschappers tegen die wel degelijk wakker liggen over de opwarming van de aarde. Dit in tegenstelling tot Leo Meyer die het allemaal nog wel aankan. Zelf ligt Bloemink er ook wel eens wakker van en kan ze bijvoorbeeld erg verdrietig worden over de regenwouden die gekapt worden. Ze toont ons een foto van een huilende wetenschapper die vele jaren het Great Barrier Reef onderzocht en toe moet zien hoe het vernietigd wordt.

Volgens Bloemink is de ontkenning van het probleem oftewel de struisvogelpolitiek een sociaal wenselijke reactie. Zij zit zelf met heen en weer slingerende gemoedstoestanden, met ‘mixed feelings’.


Een vraag uit de zaal na de sprekers tot nu toe is: Voelen de sprekers een soort minachting voor het voeren van actie? Leo Meyer zegt dat hij dat zeker niet heeft. Volgens hem lijkt er sprake te zijn van twee reacties; ontkenning of verlamming maar is er ook een andere reactie mogelijk. We kunnen gaan vechten.

Bloemink voegt nog toe dat zij over het onderwerp schrijft en dat zij dat ook ziet als een soort van actie voeren. Ze vindt het soms overweldigend wat ze er allemaal over leest. Leven met onzekerheid moeten we allemaal. Nowak vind dat we alle mogelijk oplossingen zouden moeten onderzoeken voordat we tot actie over gaan. Kusters ziet een grote variatie aan mogelijke acties en reacties. Meyer voegt nog toe dat je aan de kant van de actie en de oplossingen soms ook vreemde dingen tegenkomt zoals allerlei magische oplossingen of heilsverwachtingen.

Eén toehoorder voelt woede. Ze is kwaad op de politiek van Trump en het idee van dat we de oplossingen moeten overlaten aan de markt.

Een jongere toehoorder zegt dat zijn generatie is opgegroeid met het klimaatprobleem en dat jongeren over de hele wereld meer waarde hechten aan ervaringen en betekenis dan aan materie. Duurzaamheid is hip. Dit geldt wat minder voor lager opgeleide jongeren.

Sommige toehoorders en sprekers zeggen last te hebben van een soort handelingsverlegenheid. Ze durven op een feestje niet te beginnen over het onderwerp klimaat of durven hun verbazing over het feit dat iemand nog vlees eet, nog auto rijdt of nog vliegreizen maakt, niet te uiten. Dit veelal uit angst om afgewezen te worden, niet serieus genomen te worden. Heel menselijk! Weer anderen durven dat allemaal wel aan te kaarten en nemen geen blad voor de mond.

Kijk naar Kunst

Optimisten kunnen heel irritante mensen zijn betoogde de Denker des Vaderlands René ten Bos uit Almelo. Hij had een goede tip voor GGZ mensen die iets willen doen: Kijk veel naar Kunst! Met kunst kun je meer laten zien dan met woorden. Misschien is er voor optimisme dus toch nog wat te zeggen. Hij begon zijn optreden met een getekend filmpje van Steve Cutts.

Hardleersheid en ijdelheid

Wie zijn wij? Wij zijn een invasieve soort. De vernietiging gaan we niet meer tegenhouden. Minder mensen is misschien wel de oplossing. We zijn ook gedesoriënteerd. Wat de opwarming betekent voor ons weten we niet. We kunnen maar beter ophouden om onszelf te zien als nuttig. Hou op met het antropocentrisme! Vanuit het eeuwigheidsperspectief is er geen probleem.

Ontkenning van het probleem is irrationeel volgens Meyer maar ten Bos ziet in de ontkenning ook een vorm van hardleersheid en ijdelheid. En deze heeft politieke wortels. Bij Trump is dit goed te zien. We hoeven ons volgens hem niets van de opwarming van de aarde aan te trekken, het hoeft ons niet te raken. Trump wil geen rimpels op het gezicht. Hij leeft in een ‘gebotoxte’ wereld. Bij Putin zie je dezelfde ijdelheid. Het smelten van de noordelijke ijszee is voor Rusland lucratief. De ijszee wordt het nieuwe Suezkanaal. Het is een geo-politieke ‘opportunity’. Putin zet gerust nucleaire ijsbrekers in. Dit zijn grote ontwikkelingen waar we niet los van komen. Overigens stapt Rusland niet uit het akkoord van Parijs wat de VS wèl heeft gedaan.

De wetenschappers zijn het niet eens denkt Ten Bos. Ze kunnen genegeerd worden door de politiek. Wetenschap kan ook een vorm van verraad zijn. Ouderdom wordt door medische wetenschappers gezien als een ziekte. Als we die ziekte behandelen dan zouden we in de toekomst wel 130 jaar oud kunnen worden. Maar waar gaan al die oude mensen leven vraagt ten Bos zich af. Wantrouw het zeker weten! Wetenschappers zouden meer moeten samenwerken met kunstenaars.

Pessimisme moet meer gewaardeerd worden. Pessimisme is leuk. Het is de democratie van de momenten. Politiek met optimisme moet je wantrouwen. ‘Yes we can’, dat wordt een ramp. Lees vooral mensen waar je het niet mee eens bent. Ontmoet je vijanden!


Op de voordracht van ten Bos wilde Meyer graag reageren. Volgens hem zijn klimaatwetenschappers het wel degelijk eens over de opwarming van de aarde. Wèl verschillen ze van mening over de oplossingen voor de problemen. Maar de politiek is ook verdeeld. Rutte zegt dat de markt het moet doen, Klaver wil dat het probleem aangepakt wordt door de politiek.

Klimaat en rechtvaardigheid

Naomi van Steenbergen probeert als klimaatethicus antwoord te geven op vragen zoals wat we moeten doen met de opwarming, hoe de ‘uitstoot rechten’ verdeeld zouden moeten worden, dat de minder ontwikkelde landen meer rechten krijgen en wat er procedureel het meest rechtvaardig is. Misschien saaie onderwerpen maar heel belangrijk. Samen met haar studenten probeert ze deze vragen te beantwoorden. Ze gaat er van uit dat rijke landen de verantwoordelijkheid hebben en dat je altijd eerst je eigen troep moet opruimen. Klimaatvluchtelingen zijn onze verantwoordelijkheid.

Wie zitten er aan de onderhandelingstafel? Ze vind dat vooral de ontwikkelingslanden moeten mee bepalen. En hoe ga je er mee om dat de dieren niet aan tafel zitten? Dieren hebben geen stem. Biodiversiteit heeft geen stem.

Psychische gezondheid in een opgewarmde aarde

Jaap van der Stel vraagt zich af hoe we hysterie voorkomen en toch een grotere noodzaak gaan voelen om met de planeet bezig te zijn binnen de psychologie, de psychiatrie en de psychische zorg. De opwarming van de aarde is een existentiële bedreiging voor alles wat leeft.

Vragen die spelen variëren van: ‘Zullen we ooit genoodzaakt zijn om te vluchten? En waarheen? En vangt iemand ons dan op?’, tot: ‘Slapen we nog goed?’ De gezondheid van de planeet en de gezondheid van mensen hangen nauw samen.

Directe gevolgen van de opwarming zijn extreem weer zoals hittegolven, overstromingen, droogten, branden, ontbossing, verwoestijning, stormen, vervuiling van de lucht, vervuiling van de oceanen, tekort aan vers water, enz. enz.. Indirecte gevolgen zijn sociale conflicten, meer agressie en geweld, migratiestromen, verlies van bestaanszekerheid, werkeloosheid, verzwakking van de arbeidskracht, klimaat-gerelateerde infectieziekten door insecten en vervuild water, allergieën, veranderingen in de voedselproductie, ondervoeding, enz. En de zwaarste lasten rusten op de arme landen, op Afrika, het Midden-Oosten, Zuid-Amerika, India, enz.

Al houdt de GGZ in Nederland zich er niet mee bezig, de APA (American Psychological Association) kwam dit jaar met een overzicht van de impact die de opwarming van de aarde heeft op de gezondheid van mensen. Hier is zo een overzicht te zien.

Van de website van Climate Communication.

Mensen die zich niet hulpeloos voelen zullen eerder in actie komen

De schadelijke gevolgen voor de psychische gezondheid zijn al eerder op de dag de revue gepasseerd maar van der Stel komt met deze iets completere opsomming: Stress en aan stress gerelateerde stoornissen, solastalgia (stress door verandering van de vertrouwde fysieke omgeving), depressie en angst, druk op sociale relaties, gecompliceerde rouw, verlies van persoonlijke identiteit, hulpeloosheid, fatalisme, suïcidale gedachten en pogingen, alcohol en drugsmisbruik. Hoge risicogroepen zijn kinderen, ouderen, (zwangere) vrouwen, psychisch kwetsbare mensen, arme mensen en mensen die direct van de opbrengst van de aarde leven.

Als systeemtherapeut deed het me goed dat van der Stel het nut en de noodzaak van een systeembenadering bij de oplossingen benadrukt. Hoe processen verlopen, wat kritieke waarden zijn, hoe subsystemen met elkaar verband houden is complex, gelaagd en deels onvoorspelbaar. Een geïsoleerde benadering van losse factoren geeft onvoldoende inzicht in de werking van het systeem aarde en de systemen die er in omgaan.

Kennis over de klimaatverandering moet toegeëigend worden en vertaald in competenties, strategieën, handelingen en voorzieningen. Professionele netwerken gericht op preventie en opvang moeten gecreëerd worden. We moeten onze stem laten horen in het publieke debat. We moeten meewerken aan nationale en internationale oplossingen voor aan klimaat gerelateerde psychische gezondheid en verbindingen leggen met somatische en sociale zorgsystemen.

Van groot belang is dat de veerkracht bevorderd wordt en ook het optimisme. Psychologen en andere professionals  kunnen vaardigheden cultiveren voor het omgaan met stress en voor zelfregulatie, bij het handelen in tijden van crisis, bij het reguleren van emoties bij tegenspoed. We kunnen praktijken die bijdragen aan zingeving en gezonde gewoonten ondersteunen. We kunnen sociale verbondenheid en binding aan locatie, cultuur en gemeenschap bevorderen.

Mensen die zich niet hulpeloos voelen zullen eerder in actie komen. De woorden die we gebruiken doen er toe. De woorden ‘opwarming van de aarde’ prikkelen mensen meer om iets te doen dan het woord ‘klimaatverandering’. We moeten bedenken welke werkzame publieke boodschappen het verschil kunnen maken. Kortom er is genoeg te doen.


Hier een link naar de hele film: ‘How to let Go of the World and Love All the Things Climate Can’t Change’.

 

Advertenties

2 reacties

Opgeslagen onder Filosofie, Persoonlijk en politiek, Psychologie en klimaat

Drie negatieve emoties

Onwetendheid, verlangen en woede worden in het Boeddhisme wel genoemd: de drie vergiften. Ik had hier eerder over gehoord maar dan als drie dingen die we in onszelf zouden moeten bestrijden. En dat waren dan onwetendheid, hebzucht en angst.

Hierboven een trailer over een recente serie uitzendingen van de Boeddhistische omroep hierover: http://www.bosrtv.nl/uitzending.aspx?lIntYear=2015&lIntType=0&lIntEntityId=1862

Hier informatie over de uitzending.


Hebzucht valt onder een van de drie ‘vergiften’. Een column hierover komt van Frits Bosch, en nog wel uit het Financieel Dagblad van 23 april 2015: ‘Meditatie helpt tegen graaigedrag’.

Bosch citeert Joris Luyendijk over bankiers; ‘zij leven in een amoreel universum’. Maar eigenlijk zit het venijn volgens Bosch niet alleen bij de bankiers maar in ons hele kapitalistische systeem dat uit de bocht vliegt…

We zijn het extreem vergaren van geld en goederen steeds meer gaan verwarren met gelukkig zijn.

Verderop in de column:

Alles wat dat vermeende geluk in de weg staat, proberen we zover mogelijk van ons weg te werpen. Als dat niet lukt zijn we verontwaardigd en ontsteken we zelfs in woede. We hebben er immers recht op. We leven in een waan en onwetendheid omtrent de afhankelijkheidsrelatie die we ten opzichte van elkaar en de natuur innemen.

Dat is ook lastig voor door ontwikkelde dieren wier hersenen nog steeds gericht zijn op overleven en eigen belang. Het meest geëigende middel om onze bewustwording te vergroten is meditatie, bij voorkeur onder leiding van een boeddhistische leraar.


Een verlangen naar vrede lijkt me overigens geen negatieve emotie. Hoewel conflict niet altijd vermeden hoeft te worden kun je blijven verlangen naar vrede. Bij conflict gaat het om de balans en de kunst om verschillen van standpunt goed te reguleren. En dat is te leren. Net zoals mediteren te leren is. Door te mediteren leer je om met enige afstand naar je gevoelens te kijken en ze beter te begrijpen.

2931345

Een verslag van de 20 meditatielessen die ik volgde bij Zen.nl staat hier, hier, hier en hier.

 

Een reactie plaatsen

Opgeslagen onder Persoonlijk en politiek, Psychologie en boeddhisme

Kinderen met autisme zijn wèl empathisch

Dit in tegenstelling tot wat tot nu toe werd aangenomen.

Het lijkt er op dat ook autisme een overlevingsmechanisme of ‘coping’ mechanisme is net zoals depressie en andere DSM kwalificaties.

Belangrijk nieuws uit onderzoek van de Universiteit van Leiden.

5

Gebleken is dat kinderen en jongeren met autisme wèl worden geraakt door het verdriet van een ander, maar dat ze niet weten hoe ze hiermee moeten omgaan. Empathische gevoelens bij deze kinderen blijken te kunnen leiden tot agressie’, verklaart onderzoekster Prof. Dr. Carolien Rieffe: ‘Ze raken overprikkeld door de emotie van de ander. Dit verklaart ook waarom we vaak zien dat ze emoties van anderen negeren of proberen te negeren.’

Het is voor deze kinderen dus extra belangrijk dat ze eerst de eigen emoties leren reguleren voordat ze zich gaan bezighouden met de emoties van anderen.

Dit reguleren kan door deze kinderen goed te leren mentaliseren. Meer over mentaliseren hier. Meer over empathie hier.

 

Een reactie plaatsen

Opgeslagen onder Psychologie

Wij zijn ons SOCIALE brein

hersenen betrapt in actie

Hersenen zijn ‘hot’

Jolanthe de Tempe publiceerde in september 2011 een interessant artikel in het Tijdschrift Systeemtherapie onder de titel: Het sociale brein, waarin zij onderzoekt wat psychotherapeuten hebben aan hersenonderzoek. Mede door de opkomst van beeldvormende technieken die de levende hersenen in actie betrappen is hersenonderzoek ‘hot’. Psychologiestudenten schijnen tegenwoordig meer bezig te zijn met de hersenen dan met psychische verschijnselen.

Nature-nurture

Het ‘nature-nurture’ debat heeft belangrijke politieke en praktische implicaties. In het huidige debat gaat het aan de ene kant om een stroming die de nadruk legt op wat er biologisch vastligt (‘nature’) en aan de andere kant om een stroming die de nadruk legt op de omgeving en de plasticiteit van de hersenen die ook na de eerste levensjaren nog veranderen (‘nurture’).

In de geestelijke gezondheidszorg is de biologische psychiatrie steeds dominanter geworden maar er is nu weer een tegenbeweging aan het ontstaan waarin de invloed van de omgeving en van de psychotherapie wordt aangetoond, ook voor mensen met psychotische stoornissen.

Over een vertegenwoordiger van deze tegenbeweging Paul Verheaghe heb ik al eerder op dit blog geschreven.

Dick Swaab met zijn bestseller: Wij zijn ons brein, is een vertegenwoordiger van de ‘nature’ kant en hij maakt zich volgens Jolanthe de Tempe schuldig aan reductionisme: Andere domeinen van wetenschap worden gereduceerd tot overbodig of ongeldig. Als wij niets anders zijn dan ons brein, is alleen de hersenwetenschap nog interessant.

Het nut van de hersenwetenschap voor de psychotherapie

Hoewel zij aan de ‘nurture’ kant staat vindt de Tempe dat hersenwetenschap nut heeft voor psychotherapeuten. Het maakt ons er op attent hoe weinig wij mensen baas in eigen brein zijn. Maar psychologen wisten dit eigenlijk al. Ze weten dat mensen tot op zekere hoogte slaaf zijn van interne en externe prikkels. Het besef van deze beperking heeft zelfs iets troostends en bevrijdends en is een les in nederigheid, voor ons als mens en als psychotherapeut.

Als mens en als psychotherapeut zoeken we natuurlijk wel de marges op. We weten wat een enorme invloed mensen op elkaar kunnen hebben. Vandaar dat psychotherapeuten of systeemtherapeuten het idee hebben dat ook zij een invloed kunnen uitoefenen en mensen kunnen helpen om meer grip te krijgen op hun handelen en leven. Onderzoek bevestigt het effect van therapie.

Veranderbaarheid van de hersenen

In de neurowetenschappen bestaat een stroming die de nadruk legt op de veranderbaarheid van de hersenen en het belang van de ervaring en de omgeving daarin. Psychotherapie kan volgens deze stroming niet alleen de software maar ook de hardware van de hersenen veranderen. Een belangrijke vertegenwoordiger van deze stroming is Daniel Siegel, een Californische psychiater en psychotherapeut. Hij houdt zich bezig met het gebied tussen de hersenen, de geest (mind) of het zelf en relaties.

De bouwstenen van onze hersenen worden gevormd door 100 miljard zenuwcellen (neuronen). Er bestaan talloze verbindingen tussen neuronen en tussen netwerken van neuronen. Bij complexe functies, zoals het plannen van een vakantie, zijn allerlei op elkaar inwerkende regelsystemen in de hersenen betrokken. Een soepele samenwerking tussen de vele hersengebieden maakt dat we effectief kunnen functioneren. De verbindingen tussen groepen neuronen zijn plastisch, dat wil zeggen dat ze veranderen door onze ervaringen en niet alleen in de eerste levensjaren maar ook op latere leeftijd. Veelgebruikte paden die neuronen nemen worden versterkt en minder gebruikte paden worden zwakker in een soort concurrentiestrijd. Siegel noemt dit het principe van ‘fire together, wire together’.

Hersenen richten zich vanaf de geboorte op hechtingsrelaties. De basis hiervoor is gelegd in de evolutie. Via relaties, verzorging en samenwerking ontstonden steeds betere overlevingskansen voor baby’s zowel als voor volwassenen. Gezondheid, welzijn en adaptatie zijn een kwestie geworden van steeds betere integratie, dat wil zeggen, van steeds rijkere en complexere verbindingen in de hersenen. Die rijkere en complexere verbindingen leiden tot een flexibeler en veerkrachtiger geest en tot beter sociaal functioneren.

Onze hersenen: twee helften en drie lagen

De linker helft is gespecialiseerd in verbale taal, gedetailleerd en logisch denken en in het maken van lineaire analyses. De rechter helft is meer intuitïef. Kennis wordt verkregen via beelden. Deze helft kan vele soorten informatie tegelijk verwerken en is daarmee globaal en holistisch. Muzikaliteit, creativiteit en visueel-ruimtelijke functies zetelen in de rechter hersenhelft zoals het weet hebben van de positie van het lichaam in de ruimte.

De hersen-zenuwbanen kruisen elkaar voordat ze naar het ruggenmerg gaan waardoor de linkerhelft de rechterkant van het lichaam aanstuurt en de rechterhelft de linker.

Geestelijke gezondheid en sociaal functioneren zijn gebaat bij sterke verbindingen en een zo goed mogelijke samenwerking tussen de beide hersenhelften. Deze samenwerking wordt genoemd de HORIZONTALE INTEGRATIE.

De VERTICALE INTEGRATIE is minstens even belangrijk en speciaal voor psychotherapeuten van belang omdat het hier om de mechanismen van de emotie-regulatie gaat.

hersenen: 2 helften, 3 lagen

De drie lagen van diep in de hersenen naar vlak onder de hersenpan bestaan uit:

– De hersenstam waarin basale levensfuncties huizen zoals het ademhalingscentrum en de temperatuurregulatie van het lichaam.

– Het limbisch systeem – de bron van emoties, van hechting aan belangrijke anderen en het alarmsysteem dat tot snelle acties aanstuurt bij dreigende situaties.

– De hersenschors of cortex. In het achterste deel huist het geheugen en het visueel-ruimtelijke inzicht. Het voorste deel (prefrontale cortex) regelt complexe functies zoals abstract denken, plannen van bewuste handelingen, overzien van gevolgen, wisselen van perspectief, vermogen tot empathie en reflectie op eigen denken en handelen. De hersenschors of cortex is pas min of meer voltooid rond het 25e jaar.

Net als bij de horizontale integratie geldt dat hoe beter de verticale integratie tussen de lagen, hoe beter iemands geestelijke gezondheid en functioneren.

Door stimulatie vanuit de omgeving en de hechtings-relaties ondergaat de cortex na de geboorte een enorme groeispurt. De rechterhelft ontwikkelt zich in de eerste twee levensjaren het snelst en wordt daarna ingehaald door de linkerhelft, de talige kant. De rechterkant behoudt sterkere verbindingen met de dieperliggende lagen – en dus met EMOTIES en het lichaam – dan de linkerhelft.

Een aardig hulpmiddel om de drie lagen en hun integratie uit te beelden is het ‘handmodel’ van een hersenhelft. Als we de duim in de handpalm leggen en daar de andere vingers overheen vouwen, staat de pols voor de hersenstam, de duim en de muis van de duim voor het limbisch gebied en de rest van de vingers voor de hersenschors of cortex.

handmodel

‘handmodel’ van een hersenhelft

Hechting en hersenontwikkeling 
Volgens Derksen, hoogleraar klinische psychologie, is de hechtingstherorie de meest uitgewerkte en meest empirisch ondersteunde theorie die we in de ontwikkelingspsychologie kennen. De grondlegger van de theorie (Bowlby) plaatste hechting al in een biologisch en evolutionair kader.
Veilige hechting leidt tot een betere emotie-regulatie, betere psychische en lichamelijke gezondheid en beter relationeel functioneren. Bij zowel kinderen als volwassenen draagt veilige hechting bij aan de ontwikkeling en veerkracht.
Er wordt wel gesproken van een hechtings-systeem (Mikulincer & Shaver): Een aangeboren regulatie-systeem dat geactiveerd wordt door waargenomen bedreigingen en dat aanzet tot het contact met beschermende anderen. Het hechtings-systeem is niet statisch maar ontwikkelt zich verder op basis van levenservaringen.
Veilige hechting beinvloedt zowel de software als de hardware van de hersenen. Maar andersom zijn de hersenen van meet af aan gericht op relatievorming. De hersenen blijven zich ook na de kindertijd in de interactie met de omgeving ontwikkelen door het aanleggen of uitbreiden van verbindingen tussen netwerken van neuronen. De ‘interpersoonlijke neurobiologie’ van Siegel ziet hersenen, geest (mind) en relaties als drie gebieden die elkaar constant wederzijds beïnvloeden. Geestelijke gezondheid of welzijn wordt gedefinieerd als een steeds doorgaande ontwikkeling naar meer complexiteit en integratie binnen en tussen elk van deze domeinen.
Emotieregulatie
Ouder en kind reguleren elkaars emoties door het intense non-verbale contact in de eerste levensjaren en later via de verbale taal. Zo stimuleren ze elkaar bij de groei en integratie van hersennetwerken en helpen ze elkaar bij emotie-regulatie.
Emotie-regulatie zorgt er enerzijds voor dat we minder vaak overspoeld worden door emoties en dat we automatische reactiepatronen kunnen herzien als die niet (meer) functioneel zijn. Anderzijds veronderstelt een adequate emotie-regulatie dat we contact met ons lichaam en toegang tot onze emoties hebben. Integratie tussen de talige kant van de linker hersenhelft, de intuïtie van de rechter hersenhelft en de emoties uit het limbisch systeem maakt de emotie regulatie mogelijk.
Te scherp afgesteld alarm en kalmerende hormonen
Het limbisch systeem is bij uitstek emotioneel en is de bron van angst, alarm en hechtings-behoeften en zet ons aan tot razendsnelle, automatische actie bij vermeend gevaar. Het is door de evolutie scherp afgesteld: Beter 10 keer vals alarm dan één keer een alarm te weinig, want dat kan een leven kosten.
Baby’s hebben het responsieve contact met hun hechtings-persoon nodig om zich veilig en prettig te voelen. In dat veilige contact zijn kalmerende hormonen in hun hersenen vrijgekomen. Met het opgroeien in veilige hechtings-relaties ontwikkelen kinderen een stabiele innerlijke voorstelling van zichzelf, van de ander en de wereld. Een dergelijke voorstelling leidt tot minder snel alarm en stelt het kind in staat de wijdere wereld te exploreren en daarvan te leren.
De ontwikkeling van de cortex en de verbindingen met het lymbisch systeem maakt na het eerste, automatische alarm van het limbisch systeem een tweede, tragere beoordeling van de schijnbaar bedreigende situatie mogelijk. Het complexere denken van de linker hersenhelft zend remmende boodschappen naar de rechter hersenhelft en samen remmen ze het limbische alarm en slaan ze de nieuwe informatie op in het expliciete geheugen. Anders gezegd: Naarmate onze hogere hersenschors-cellen rijpen en geïntegreerd raken in complexe netwerken met andere neuronen  kunnen we de informatie van onze denkende geest vergelijken met de automatische reacties van onze limbische geest, de inschatting bijstellen en een rijpere actie kiezen. We kunnen dan beter geïntegreerde, meer samenhangende verhalen vertellen over en aan onszelf en aan elkaar.
Psychotherapie
Sommige kinderen en volwassenen zijn door een combinatie van aanleg en hechtings-ervaringen kwetsbaarder voor emotionele ontregeling dan andere. Bij chronische en ernstige stress of traumatisering kunnen alarmsystemen duurzaam ontregelt raken zodat men heftig blijft reageren. Het alarm staat voortdurend aan, de integratie van de hersenen is verstoord en de waarneming, het geheugen, de betekenistoekenning en het leervermogen zijn aangetast. Ook met een minder belastende voorgeschiedenis blijven we gevoelig voor ontregeling.
Aan angst en hechting gerelateerde ervaringen worden opgeslagen in het impliciete (onbewuste) geheugen, los van informatie over de context. Het impliciete geheugen in het limbisch systeem vergeet niet. Zo kunnen we het fragmentarische van vroege jeugdherinneringen, het terugkomen van oude angsten en oud gedrag als men onder stress staat en de flashbacks bij een posttraumatische stressstoornis begrijpen.
Op binnenkomende prikkels die onze ‘emotieknop’ raken, kunnen volwassenen reageren alsof ze een tweejarig kind zijn. Hechtings-relaties blijven belangrijk voor volwassenen. Hierop is de emotiegerichte relatietherapie van Johnson gebaseerd. Waargenomen bedreigingen in een partnerrelatie kunnen leiden tot heftige emoties en automatische vecht-, vlucht- of bevriezings-reacties tussen partners.
Psychotherapie bevorderd de integratie tussen verschillende systemen in de hersenen. De therapeutische relatie vertoont overeenkomsten met de veilige hechtings-relatie. Het moet in die relatie veilig zijn voor de cliënt om te reflecteren op ervaringen en daarvan te leren.
Volgens de Tempe zijn de voorwaarden voor dit leren empathie en steun, bevorderen van positieve verwachtingen, het aanspreken van zowel cognitie als emotie en de gezamenlijke constructie van geïntegreerde verhalen. Alle succesvolle therapie helpt de emotie-regulatie verbeteren en helpt mensen hun levensverhaal te herschrijven.
Onderzoeksgegevens tonen het verband aan tussen therapiesucces en veranderingen in de hersenen, in de communicatie tussen het limbisch systeem en de prefrontale cortex, in de communicatie tussen de linker en de rechter hersenhelft, in de positieve beïnvloeding van neuronale netwerken.
De therapeutische relatie blijkt uit deze onderzoeken van meer belang dan het therapiemodel. Gelukkig wordt er in de psychotherapie steeds meer belang gehecht aan de therapeutische relatie. Eigenlijk co-reguleren therapeut en cliënt elkaars gevoelens en gedrag, ten goede of ten kwade. Het is een opwindende gedachte dat een succesvolle therapie bij beide partijen de herstructurering van de hersenen met zich meebrengt.

1 reactie

Opgeslagen onder Psychologie, Psychotherapie, Systeemtherapie