Tagarchief: angst

Psyche en Klimaat: Houd het hoofd koel

Het symposium over klimaatstemmingen van de Stichting Psychiatrie en Filosofie bracht minder mensen bij elkaar in de Hogeschool van Leiden dan was verwacht. We waren met zijn 60-en.

Een naar binnen gekeerde GGZ

Een van de organisatoren van het symposium en tevens voorzitter van de dag, Jaap van der Stel, lector GGZ aan de Hogeschool Leiden, had gegoogeld en gevonden dat GGZ instellingen in Nederland niet met het klimaat bezig zijn. Àls ze met het klimaat bezig zijn dan is het met het eigen klimaat. Als je googled op werkloosheid in plaats van klimaatopwarming dan vindt je trouwens hetzelfde. We zitten in Nederland met een naar binnen gekeerde GGZ. Van der Stel had tips voor de instellingen om zich alsnog met die bredere context van het klimaat te verbinden.

Ondanks dat de grote instellingen achterbleven was ongeveer de helft van de aanwezigen afkomstig uit de GGZ. Enkele zelfstandige psychologen waaronder ondergetekende, een enkele psychoanalyticus, enkele psychiaters, docenten psychologie en enkele journalisten van vaktijdschriften. De meeste andere aanwezigen kwamen uit de klimaat- en milieubeweging.

Om in de stemming te komen bekeken we een trailer van de film ‘How to let Go of the World and Love All the Things Climate Can’t Change’. Meerdere mensen in de zaal kenden deze film. Alleen al de trailer gaf verdiepte aan mijn bezorgdheid over het klimaat. Onderaan dit bericht vindt u een link naar de hele film. Hier de trailer:


Een zwakke overheid

Gevoelens en emoties die het gevolg zijn van de opwarming van de aarde variëren van angst, paniek, depressie, apathie, wanhoop, stress, boosheid, woede enz. Natuurlijk speelt trauma een rol. Zoals een psycho-analyticus in de zaal meteen opmerkte zullen we elkaar bij deze emoties en persoonlijke problemen moeten helpen en kan therapie een positieve rol spelen. Hierover later meer.

De emotie van de wanhoop bij een ieder die zich zorgen maakt over het milieu wordt mede veroorzaakt door de zwakke houding van de overheid. De overheid reguleert de multinationals en de fossiele industrie niet of nauwelijks en gelooft in de vrije markt. Het feit dat de politieke partij Groen Links moeite heeft om te regeren met de VVD en het CDA heeft veel met het klimaatprobleem te maken, namelijk met het maken van afspraken over hoe we met klimaatvluchtelingen omgaan.

Het feit dat we door een stortvloed aan reclames worden gestimuleerd om te consumeren enerzijds en anderzijds vernemen dat consumeren (auto rijden, vliegreizen, vlees eten) de opwarming van de aarde tot gevolg heeft, leidt bij mensen tot de mentale toestand van de zogenaamde ‘double bind’ wat apathie tot gevolg heeft. Kort nadat ik hier onlangs iets over las gaf ik mij op voor dit symposium.

We zullen stilstaan bij de effecten van klimaatverandering op het menselijk gemoed. Hoe reageren we op de veranderingen en de dreigingen? Wat kunnen we ermee?

Optimist of pessimist

We kunnen de hoop op het voortbestaan van de mensheid op aarde ook gewoon opgeven. Kijkend naar de ‘diepe tijd’ is de mensheid er nog maar kort en in dat opzicht niet zo belangrijk. De planeet gaat echt wel door ook al hebben wij onze eigen beschaving vernietigd. Optimisten kunnen heel irritante mensen zijn zal de Denker des Vaderlands René ten Bos uit Almelo in zijn presentatie betogen.

Voordat de mensheid goed en wel van de planeet verdwenen is, krijgen we eerst nog te maken met de geleidelijke verwoesting van de beschaving. Dat is eigenlijk al begonnen. Neem alleen al de grote stromen vluchtelingen, ziektes door vervuiling, de verwoesting van leefgebieden, enz. enz. We gaan hier allemaal steeds meer last van krijgen hoewel rijke landen en rijke mensen het beste af zijn. Er zijn zelfs rijke mensen die zich hele delen van de aarde toe-eigenen waardoor ze de verwoesting nog lang kunnen overleven, ver verwijderd van de ontreddering van de rest van de mensheid.

Eigenlijk is klimaatverandering een veiligheidsprobleem betoogde de klimaatwetenschapper Leo Meyer. Interessant: Veiligheid is natuurlijk ook een psychologisch onderwerp. Ik denk aan de begrippen veilige en onveilige hechting uit de hechtingstheorie en de psychologische en maatschappelijke gevolgen van onveilige hechting. De GGZ kan misschien ook vanuit deze invalshoek een bijdrage leveren en mag wat mij betreft in actie komen.

Opwarming van de aarde is een veiligheidsvraagstuk

Leo Meyer kwam na de inleiding van Van der Stel als eerste spreker aan de beurt. Meyer wordt door geen enkele van de eerder genoemde emoties, noch door slapeloosheid geplaagd. Zijn gemoedsrust blijft in tact omdat hij vindt dat het goed genoeg is dat hij zijn steentje bij draagt. Hij is bezorgd maar niet angstig.

Als scheikundige had hij al vroeg belangstelling voor milieuproblematiek. Hij probeert twee vragen te beantwoorden. 1. Is de angst voor de problemen rationeel of irrationeel? 2. Is de ontkenning van de problemen rationeel of irrationeel? Het is duidelijk dat de opwarming van de aarde de schuld is van de mens en niet van natuurlijke factoren zoals het komen en gaan van ijstijden, activiteiten van de zon of van vulkanen. Over het algemeen zijn mensen die er verstand van hebben het met elkaar eens hierover. De angst is dus rationeel en de ontkenning irrationeel. Meyer liet een cartoon zien van twee bioscopen naast elkaar: We houden ons zelf graag voor de gek.

Het grootste deel van de opwarming verdwijnt in de oceanen waardoor het ijs op de polen smelt en het koraal vernietigd wordt. De effecten op het land zijn bijvoorbeeld te zien rond de Middellandse zee, vooral in Syrië. De burgeroorlog daar wordt vooral veroorzaakt door Assad en de belanghebbende partijen en landen die zijn jihadistische oppositie bewapenen maar de opwarming van de aarde speelt wel degelijk een rol in de oorlog. Het heeft er al 5 jaar niet geregend.

Meyer maakte het punt dat de opwarming een veiligheidsvraagstuk is vanwege de grote gevolgen voor mensen en de natuur. Als we niets doen zal er sprake zijn van een 8 graden stijging en als we met zijn allen veel doen dan zal het bij 2 graden blijven. Hij verwacht dat we in het midden uit zullen komen. De gevolgen voor mensen zijn enorm, vluchten, ondervoeding, sterfte, enz. De gevolgen voor de natuur ook: De Noordpool zal in 2030 ijsvrij zijn. Voor Nederland hebben de veranderingen rond de Zuidpool nog meer invloed dan die op de Noordpool, ook al ligt de Zuidpool verder weg. In het jaar 2100 zal de zeespiegel hier 2,5 tot 3 meter gestegen zijn.

Onzekerheden horen bij de klimaatwetenschap en hierdoor krijgen klimaatsceptici en hun belangen de ruimte. Toch zullen er door de overheid bepaalde normen gesteld moeten worden. De sceptici waren grotendeels tot zwijgen gebracht maar met Trump is dat koor weer opgestaan. Meyer adviseert iedereen om het hoofd koel te houden en actie te ondernemen.


In de zaal was een cartoonist aanwezig: Anabella Kanai. Kijk vooral op haar website.

 

Geconfronteerd worden met het einde van de beschaving zoals wij die kennen, is niet niks. Hoe gaan mensen daar doorgaans mee om? Anabella Meijer – http://www.kanai.nl


Therapie voor klimaat depressie 

Na Meyer kwam Evanne Nowak aan het woord. Zij is programmamaker en geestelijk verzorger en op zoek naar zingeving in het antropoceen. Ze probeert van ontkenning en apathie naar verbinding te komen. Volgens haar zijn we te druk met niets doen en leven we in een wereld waarin zorgeloosheid voorop staat. Zo creëren we een afstand ten opzichte van onze verantwoordelijkheid. Zo komen we tot de ontkenning van existentiële vragen en vervreemden we ons van het systeem. Vandaar de apathie.

Hoe ontwikkel je een behandelplan voor iemands klimaatdepressie als er geen behandelplan is voor het systeem van de planeet? Iemand met klimaatdepressie kan volgens haar nog het beste steun zoeken bij ervaringsdeskundigen. Als behandelaar is het goed om een zekere mate van ‘niet-weten’ toe te laten. Nowak noemt nog Joanna Macy, die een goeroe voor klimaatpsychologen schijnt te zijn.

De filosoof Wouter Kusters was de volgende spreker en vertelde dat hij tot voor enkele jaren geleden er nog wel vertrouwen in had dat het geleidelijk steeds beter zou gaan met de mensheid of in ieder geval dat het niet veel slechter zou gaan. Maar toen kwamen de film ‘An Inconveniënt Truth’ en het boek van Clive Hamilton: ‘Requiem for a Species’, uit.

De klimaatcrisis voelt voor hem als een traumatische beleving over iets dat nog moet komen. Pre traumatische stress. De crisis is moeilijk te lokaliseren en lijkt bovenmenselijk. Hij kan zich vinden in de woorden van de Australische filosoof Clive Hamilton: ‘The tragedy is the absence of tragedy’. Hierover meer in mijn bericht: Wat voor schepselen zijn wij?

Kusters vraagt zich af hoe de GGZ kan blijven praten over stoornissen als de wereld zelf ziek is. Als positieve ‘spin off’ van de klimaatcrisis zou je kunnen zeggen – ironisch bedoeld – dat wij als mensen eindelijk weer iets hebben dat boven ons dagelijks leven uitstijgt. We gaan samen ten onder.

Voor sommigen kan misschien het begrip disruptie een rol spelen bij troost. Disruptie betekent dat ‘iets nieuws en nog kleins’ (bijvoorbeeld wind en zonne-energie) in korte tijd ‘iets bestaands, groots en logs’ (fossiele energie) mogelijk gaat verdringen. De oude wereld staat verlamd toe te kijken en laat ‘het nieuwe’ gebeuren. Dit moeten we nog zien.

Kusters sluit in zekere zin aan bij Nowak als hij zegt dat we de klimaatcrisis niet moeten willen beheersen of managen. Laat ook de stilte zijn werk doen. Ons oude vertrouwde toekomstbeeld van de aarde is verwoest. Met deze werkelijkheid zullen we verder moeten.

Als psycholoog roepen Kusters woorden bij mij op dat we de afweer van de ontkenning het beste van ons af kunnen laten glijden en dat we de pijn en het verlies van hoop op een toekomst in een wereld die ons vertrouwd voorkomt moeten leren te verdragen. Rouwen is gezond. Het kan ons zelfs verder brengen in een nieuwe richting en in het actief mee ontwikkelen van een nieuwe toekomst.

Als je de rouwfase door bent gekomen kun je misschien makkelijker overeind blijven op momenten dat je mensen tegenkomt die nog in de fase van de ontkenning zitten of bij het moeten aanzien van een overheid die nauwelijks bezig is met de opwarming van de aarde.

‘Doomsday prepping’

Onder deze titel publiceerde op 10 mei 2017 journaliste  Sanne Bloemink in de Groene Amsterdammer een artikel. Het gaat over hoe mensen zich voorbereiden op de ondergang. Uit de Groene Amsterdammer:

Peter Thiel, de oprichter van Paypal en sponsor van Trump, heeft onlangs grote stukken land, inclusief landingsbanen voor zijn privé-vliegtuigen, gekocht in Nieuw-Zeeland. Dat doet hij natuurlijk niet voor niets. Noorwegen is rijk en schijnt een soort Italië te worden, badend in olijfolie en tomaten. En Zwitserland ligt natuurlijk lekker hoog. Tijd om de voorwaarden voor emigratie naar die landen eens door te nemen?

(Mocht je meer willen weten over hoe billionairs bezig zijn om zich veilig te stellen dan kun je dit artikel in de Daily Mail uit 2015 bekijken. Hier nog zo’n soort artikel uit 2017. De Daily Mail noemt Nieuw Zeeland ‘Apocalypse Island’.)

Bij ‘doomsday preppers’ gaat het louter om het beschermen van het eigen gezin tegen bijvoorbeeld plunderingen die het gevolg zijn van klimaatrampen. Net zoals de superrijken dit doen, doen de minder rijken dit op hun eigen manier.

Bloemink komt wetenschappers tegen die wel degelijk wakker liggen over de opwarming van de aarde. Dit in tegenstelling tot Leo Meyer die het allemaal nog wel aankan. Zelf ligt Bloemink er ook wel eens wakker van en kan ze bijvoorbeeld erg verdrietig worden over de regenwouden die gekapt worden. Ze toont ons een foto van een huilende wetenschapper die vele jaren het Great Barrier Reef onderzocht en toe moet zien hoe het vernietigd wordt.

Volgens Bloemink is de ontkenning van het probleem oftewel de struisvogelpolitiek een sociaal wenselijke reactie. Zij zit zelf met heen en weer slingerende gemoedstoestanden, met ‘mixed feelings’.


Een vraag uit de zaal na de sprekers tot nu toe is: Voelen de sprekers een soort minachting voor het voeren van actie? Leo Meyer zegt dat hij dat zeker niet heeft. Volgens hem lijkt er sprake te zijn van twee reacties; ontkenning of verlamming maar is er ook een andere reactie mogelijk. We kunnen gaan vechten.

Bloemink voegt nog toe dat zij over het onderwerp schrijft en dat zij dat ook ziet als een soort van actie voeren. Ze vindt het soms overweldigend wat ze er allemaal over leest. Leven met onzekerheid moeten we allemaal. Nowak vind dat we alle mogelijk oplossingen zouden moeten onderzoeken voordat we tot actie over gaan. Kusters ziet een grote variatie aan mogelijke acties en reacties. Meyer voegt nog toe dat je aan de kant van de actie en de oplossingen soms ook vreemde dingen tegenkomt zoals allerlei magische oplossingen of heilsverwachtingen.

Eén toehoorder voelt woede. Ze is kwaad op de politiek van Trump en het idee van dat we de oplossingen moeten overlaten aan de markt.

Een jongere toehoorder zegt dat zijn generatie is opgegroeid met het klimaatprobleem en dat jongeren over de hele wereld meer waarde hechten aan ervaringen en betekenis dan aan materie. Duurzaamheid is hip. Dit geldt wat minder voor lager opgeleide jongeren.

Sommige toehoorders en sprekers zeggen last te hebben van een soort handelingsverlegenheid. Ze durven op een feestje niet te beginnen over het onderwerp klimaat of durven hun verbazing over het feit dat iemand nog vlees eet, nog auto rijdt of nog vliegreizen maakt, niet te uiten. Dit veelal uit angst om afgewezen te worden, niet serieus genomen te worden. Heel menselijk! Weer anderen durven dat allemaal wel aan te kaarten en nemen geen blad voor de mond.

Kijk naar Kunst

Optimisten kunnen heel irritante mensen zijn betoogde de Denker des Vaderlands René ten Bos uit Almelo. Hij had een goede tip voor GGZ mensen die iets willen doen: Kijk veel naar Kunst! Met kunst kun je meer laten zien dan met woorden. Misschien is er voor optimisme dus toch nog wat te zeggen. Hij begon zijn optreden met een getekend filmpje van Steve Cutts.

Hardleersheid en ijdelheid

Wie zijn wij? Wij zijn een invasieve soort. De vernietiging gaan we niet meer tegenhouden. Minder mensen is misschien wel de oplossing. We zijn ook gedesoriënteerd. Wat de opwarming betekent voor ons weten we niet. We kunnen maar beter ophouden om onszelf te zien als nuttig. Hou op met het antropocentrisme! Vanuit het eeuwigheidsperspectief is er geen probleem.

Ontkenning van het probleem is irrationeel volgens Meyer maar ten Bos ziet in de ontkenning ook een vorm van hardleersheid en ijdelheid. En deze heeft politieke wortels. Bij Trump is dit goed te zien. We hoeven ons volgens hem niets van de opwarming van de aarde aan te trekken, het hoeft ons niet te raken. Trump wil geen rimpels op het gezicht. Hij leeft in een ‘gebotoxte’ wereld. Bij Putin zie je dezelfde ijdelheid. Het smelten van de noordelijke ijszee is voor Rusland lucratief. De ijszee wordt het nieuwe Suezkanaal. Het is een geo-politieke ‘opportunity’. Putin zet gerust nucleaire ijsbrekers in. Dit zijn grote ontwikkelingen waar we niet los van komen. Overigens stapt Rusland niet uit het akkoord van Parijs wat de VS wèl heeft gedaan.

De wetenschappers zijn het niet eens denkt Ten Bos. Ze kunnen genegeerd worden door de politiek. Wetenschap kan ook een vorm van verraad zijn. Ouderdom wordt door medische wetenschappers gezien als een ziekte. Als we die ziekte behandelen dan zouden we in de toekomst wel 130 jaar oud kunnen worden. Maar waar gaan al die oude mensen leven vraagt ten Bos zich af. Wantrouw het zeker weten! Wetenschappers zouden meer moeten samenwerken met kunstenaars.

Pessimisme moet meer gewaardeerd worden. Pessimisme is leuk. Het is de democratie van de momenten. Politiek met optimisme moet je wantrouwen. ‘Yes we can’, dat wordt een ramp. Lees vooral mensen waar je het niet mee eens bent. Ontmoet je vijanden!


Op de voordracht van ten Bos wilde Meyer graag reageren. Volgens hem zijn klimaatwetenschappers het wel degelijk eens over de opwarming van de aarde. Wèl verschillen ze van mening over de oplossingen voor de problemen. Maar de politiek is ook verdeeld. Rutte zegt dat de markt het moet doen, Klaver wil dat het probleem aangepakt wordt door de politiek.

Klimaat en rechtvaardigheid

Naomi van Steenbergen probeert als klimaatethicus antwoord te geven op vragen zoals wat we moeten doen met de opwarming, hoe de ‘uitstoot rechten’ verdeeld zouden moeten worden, dat de minder ontwikkelde landen meer rechten krijgen en wat er procedureel het meest rechtvaardig is. Misschien saaie onderwerpen maar heel belangrijk. Samen met haar studenten probeert ze deze vragen te beantwoorden. Ze gaat er van uit dat rijke landen de verantwoordelijkheid hebben en dat je altijd eerst je eigen troep moet opruimen. Klimaatvluchtelingen zijn onze verantwoordelijkheid.

Wie zitten er aan de onderhandelingstafel? Ze vind dat vooral de ontwikkelingslanden moeten mee bepalen. En hoe ga je er mee om dat de dieren niet aan tafel zitten? Dieren hebben geen stem. Biodiversiteit heeft geen stem.

Psychische gezondheid in een opgewarmde aarde

Jaap van der Stel vraagt zich af hoe we hysterie voorkomen en toch een grotere noodzaak gaan voelen om met de planeet bezig te zijn binnen de psychologie, de psychiatrie en de psychische zorg. De opwarming van de aarde is een existentiële bedreiging voor alles wat leeft.

Vragen die spelen variëren van: ‘Zullen we ooit genoodzaakt zijn om te vluchten? En waarheen? En vangt iemand ons dan op?’, tot: ‘Slapen we nog goed?’ De gezondheid van de planeet en de gezondheid van mensen hangen nauw samen.

Directe gevolgen van de opwarming zijn extreem weer zoals hittegolven, overstromingen, droogten, branden, ontbossing, verwoestijning, stormen, vervuiling van de lucht, vervuiling van de oceanen, tekort aan vers water, enz. enz.. Indirecte gevolgen zijn sociale conflicten, meer agressie en geweld, migratiestromen, verlies van bestaanszekerheid, werkeloosheid, verzwakking van de arbeidskracht, klimaat-gerelateerde infectieziekten door insecten en vervuild water, allergieën, veranderingen in de voedselproductie, ondervoeding, enz. En de zwaarste lasten rusten op de arme landen, op Afrika, het Midden-Oosten, Zuid-Amerika, India, enz.

Al houdt de GGZ in Nederland zich er niet mee bezig, de APA (American Psychological Association) kwam dit jaar met een overzicht van de impact die de opwarming van de aarde heeft op de gezondheid van mensen. Hier is zo een overzicht te zien.

Van de website van Climate Communication.

Mensen die zich niet hulpeloos voelen zullen eerder in actie komen

De schadelijke gevolgen voor de psychische gezondheid zijn al eerder op de dag de revue gepasseerd maar van der Stel komt met deze iets completere opsomming: Stress en aan stress gerelateerde stoornissen, solastalgia (stress door verandering van de vertrouwde fysieke omgeving), depressie en angst, druk op sociale relaties, gecompliceerde rouw, verlies van persoonlijke identiteit, hulpeloosheid, fatalisme, suïcidale gedachten en pogingen, alcohol en drugsmisbruik. Hoge risicogroepen zijn kinderen, ouderen, (zwangere) vrouwen, psychisch kwetsbare mensen, arme mensen en mensen die direct van de opbrengst van de aarde leven.

Als systeemtherapeut deed het me goed dat van der Stel het nut en de noodzaak van een systeembenadering bij de oplossingen benadrukt. Hoe processen verlopen, wat kritieke waarden zijn, hoe subsystemen met elkaar verband houden is complex, gelaagd en deels onvoorspelbaar. Een geïsoleerde benadering van losse factoren geeft onvoldoende inzicht in de werking van het systeem aarde en de systemen die er in omgaan.

Kennis over de klimaatverandering moet toegeëigend worden en vertaald in competenties, strategieën, handelingen en voorzieningen. Professionele netwerken gericht op preventie en opvang moeten gecreëerd worden. We moeten onze stem laten horen in het publieke debat. We moeten meewerken aan nationale en internationale oplossingen voor aan klimaat gerelateerde psychische gezondheid en verbindingen leggen met somatische en sociale zorgsystemen.

Van groot belang is dat de veerkracht bevorderd wordt en ook het optimisme. Psychologen en andere professionals  kunnen vaardigheden cultiveren voor het omgaan met stress en voor zelfregulatie, bij het handelen in tijden van crisis, bij het reguleren van emoties bij tegenspoed. We kunnen praktijken die bijdragen aan zingeving en gezonde gewoonten ondersteunen. We kunnen sociale verbondenheid en binding aan locatie, cultuur en gemeenschap bevorderen.

Mensen die zich niet hulpeloos voelen zullen eerder in actie komen. De woorden die we gebruiken doen er toe. De woorden ‘opwarming van de aarde’ prikkelen mensen meer om iets te doen dan het woord ‘klimaatverandering’. We moeten bedenken welke werkzame publieke boodschappen het verschil kunnen maken. Kortom er is genoeg te doen.


Hier een link naar de hele film: ‘How to let Go of the World and Love All the Things Climate Can’t Change’.

 

Advertenties

2 reacties

Opgeslagen onder Filosofie, Persoonlijk en politiek, Psychologie en klimaat

Geen droevig verhaal maar een menselijk verhaal

HET VERHAAL VAN DE OPWARMING VAN DE AARDE

Heeft u dat nou ook? Dat u een beetje moedeloos wordt van het verhaal over de opwarming van de aarde? Of bent u over de klimaat veranderingen zelfs in de fase van de ontkenning gaan zitten, de eerste fase van het rouwproces? Als dit zo is dan is dat begrijpelijk. Het dominante verhaal over de opwarming van de aarde is namelijk apocalyptisch en daar kunnen we niets mee.

Het is allemaal te erg. Beelden van een verwoeste aarde worden voorgeschoteld. Dat werkt verlammend. De angst die het oproept maakt minder creatief. Angstige mensen zoeken naar manieren om het onderwerp te vermijden.

Jelmer Hommers van de Correspondent komt met een verhaal over de opwarming van de aarde dat klopt, dat menselijk is en hoopvol.

Hier dit hoop- en inzichtgevende verhaal, een TED talk: Klimaatverandering is niet het einde van de wereld.

Klimaatverandering gaat vooral over ons Westerse mensen; rijke consumenten. Wij veroorzaken de klimaatverandering. Klimaatverandering gaat over geweld. De plekken op aarde waar het meeste geweld is liggen aan de randen van de woestijnen, gebieden waar mensen vechten om olie en water, droge gebieden waar weinig groeit en waar mensen radicaliseren.

Er is hoop want veel mensen zijn begonnen om op te houden met fossiele brandstoffen. Er zijn veel mensen die een einde willen maken aan het geweld en de grote inkomensverschillen. Veel mensen zijn begonnen met het helen van de wereld en het kijken naar de behoeften van de meest kwetsbare mensen op onze planeet. En het zijn niet alleen activisten die deel uit maken van dit enorme netwerk van veranderaars.

Zonne-energie is vrede’s energie. Het stopt het gevecht om olie en gas. Klimaatverandering is een ‘wake-up-call’ om vrede en recht te brengen. De verandering kan snel gaan.

Dus dit is geen droevig verhaal. Het is een menselijk verhaal.

1 reactie

Opgeslagen onder Persoonlijk en politiek, Psychologie, Psychotherapie - Rouwen

De kracht van kwetsbaarheid

Mooie TED talk (20 minuten) van Brené Brown, onderzoekshoogleraar maatschappelijk werk.

Als maatschappelijk werker kwam ze vaak mensen tegen die zich niet verbinden met anderen uit schaamte. Toen is ze het woord schaamte gaan deconstrueren. Deconstrueren is het kritisch analytisch onderzoeken en aan het licht brengen van onbetwiste veronderstellingen en interne tegenstrijdigheden in filosofisch en literair taalgebruik. Ze ontdekte dat er ook mensen zijn die weinig schaamte kennen en dat deze mensen een sterk gevoel van eigenwaarde hebben en in het algemeen het gevoel hebben dat ze geliefd zijn en erbij mogen horen. Ze gebruikt het woord niet maar van uit de hechtingstheorie noemen we deze mensen: veilig gehecht.

Brown moedigt ons aan om onze schaamte en angst te overwinnen. Om de moed op te pakken om imperfect en kwetsbaar te durven zijn. Een veilig gehecht iemand schaamt zich niet voor zijn/haar kwetsbaarheid.

Haar presentatie doet denken aan die van Ingeborg Bosch die met haar Past Reality Therapy ook een beetje doet alsof zij het wiel uitgevonden heeft. Zie mijn bericht: Verschil tussen therapie en opvoeden. Toch kan ik ook Browns’ werk en boodschap waarderen. ‘What makes us vulnerable, makes us beautiful.’

Ze spreekt over haar gevecht tegen haar eigen kwetsbaarheid. Ze ontdekte dat we onze gevoelens van kwetsbaarheid verdoven. Waar Brown het woord verdoven gebruikt wordt normaliter in de psychologie het woord verdringen gebruikt.

Door teveel te eten, te drinken en door medicijnen te nemen, enz. verdoven we onze gevoelens van kwetsbaarheid. Maar daarmee verdoven we volgens Brown tegelijkertijd onze gevoelens van blijdschap, geluk, plezier, dankbaarheid en mogelijkheden om te groeien. Het verdoven van onze kwetsbaarheid doen we ook door van alles wat onzeker is een zekerheid te maken. Niet alleen in onze persoonlijke levens maar ook in de politiek is er geen debat meer: ‘I am right and you are wrong’. Er is geen conversatie meer, er zijn alleen nog maar verwijten. En we verdoven onze kwetsbaarheid door te doen alsof we perfect zijn. We perfectioneren onze kinderen terwijl we onze kinderen moeten leren dat ze niet perfect zijn maar dat ze het waard zijn om van te houden en er bij te horen. En we verdoven onze kwetsbaarheid door te doen alsof. Dit doen we in onze persoonlijke levens maar ook in het zakenleven. Of het nu gaat om een bank die ten onder dreigt te gaan aan onverstandige speculaties of om een olieramp, we doen alsof het geen enorme invloed heeft op andere mensen. Waarom niet authentiek en echt zijn en zeggen: ‘We are sorry, we will fix it’.

Kijk vooral.

Ze heeft een mooi weblog Brené Brown, researcher & storyteller. Daar is ook dit animatie filmpje te vinden (2 minuten):

Meer over hechting op dit weblog: Hoe gehecht bent u?Hechting, hormonen en stressMentaliseren en hechting, Mentaliseren, hechting en systeemtherapie, Hechting tussen client en therapeut, Veilig gehecht op het meditatiekussen.

 

1 reactie

Opgeslagen onder Persoonlijk en politiek, Psychologie

Damiaan Denys: “Psychisch lijden is oeverloos…

EN DAAROM WERKT DE MARKTWERKING IN DE ZORG NIET.”

Aldus de Vlaamse filosoof, psychiater (Academisch Medisch Centrum in Amsterdam), hoogleraar psychiatrie (UVA) Damiaan Denys in de laatste uitzending van dit seizoen van het televisieprogramma Zomergasten. Door de marktwerking groeit het aantal stoornissen. Juist door de marktwerking wordt de zorg onbetaalbaar. Daarbij is ook de overregulering (controle-drift) waar nu in de zorg sprake van is, een doorn in het oog van Denys. De overregulering is gebaseerd op een wantrouwen van de overheid en de zorgverzekeraars. Het vertrouwen in de medicus moet worden hersteld. Men moet er van uitgaan dat een arts het goede wil.

Ik ben net als Denys een fervent tegenstander van de marktwerking in de zorg maar ik denk niet dat psychisch lijden oeverloos is. Het verzinnen van trucs om ergens geld mee te verdienen, ook in de zorg, is helaas wèl oeverloos en wordt door de marktwerking gestimuleerd.

Zomergast Denys had interessante dingen te zeggen maar ik bleef aan het eind met gemengde gevoelens zitten. Behandeling van psychische problemen met Deep Brain Stimulation, waar Denys onderzoek naar doet en patiënten mee behandelt, riep veel vragen op. Hier kom ik op terug. Ik vond ook dat hij enge fragmenten had gekozen. Zoals een oud filmpje van een onderzoek naar conditioneren. Een peuter die niet bang was voor dieren was na het horen van een scherp geluid tegelijk met het verschijnen van het dier wèl bang voor dieren. We zaten eigenlijk naar kindermishandeling te kijken. Zonder dat er kritiek op kwam. Interviewer Wilfried de Jong verzuchtte halverwege de avond: “waar komen we allemaal in terecht?” Denys is specialist op het gebied van angst, controle en dwangstoornissen. Misschien daarom de enge fragmenten?

Wat is psychiatrie?

Psychiatrie is volgens Denys een kernachtig verhaal; “het is de essentie van iemand kort kunnen beschrijven”. Vlak hiervoor zagen we een fragment uit ‘Silence of the Lambs’ (ook eng) waarin de intelligente seriemoordenaar Lecter vanachter de tralies van zijn cel een korte beschrijving geeft van een jonge FBI agente die hem in de gevangenis opzoekt. Je voelt als kijker onmiddellijk dat Lecter probeert om haar in zijn macht te krijgen, onder zijn controle. Wil Denys dit misschien ook … controle over zijn patiënt? Deze vraag werd niet zo direct gesteld maar Denys zei al dat een korte beschrijving van essentiele kenmerken van een persoon, gedaan door een psychiater, natuurlijk tot doel had om de patiënt beter te maken. En niet zoals bij Lecter met kwaadaardige motieven.

Denys ziet de relatie psychiater-patiënt echter wel als een machtsrelatie. Dit is onvermijdelijk volgens hem want de patiënt komt bij de psychiater om hulp te vragen bij zijn lijden. Ik denk hier toch echt anders over. In een machtsrelatie zou ik mij als psycholoog helemaal niet thuis voelen. Al ben ik een professional, mijn cliënt blijft de expert van zijn leven. Ik werk eerder samen met de cliënt en vanuit een positie van ‘niet-weten’ (een concept uit de oplossingsgerichte therapie). Hoogstens straal ik enig gezag uit en heb ik enige kennis en ervaring. Maar daar dat is toch iets anders dan een machtsrelatie.

Denys haalde de Franse filosoof en psychiater Lacan naar voren met een fragment van een lezing in Leuven in 1972. Lacan was toen op de top van zijn roem. De verdienste van Lacan is bijvoorbeeld dat hij duidelijk maakte dat ‘het impliciete’ ons leven sterk bepalend is. Wij mensen worden hoofdzakelijk bestuurd door dingen die wij niet begrijpen. In de psychiatrie gaat het nu juist om die onbegrijpelijkheid. Denys vind het jammer dat het onbegrijpelijke wordt weggestopt in het gestoorde. Hij vindt dat wij juist ontvankelijk moeten zijn voor het impliciete en het onbegrijpelijke. Hier kan ik het geheel mee eens zijn.

In het fragment zien we dat de lezing van Lacan verstoord wordt door iemand uit het publiek die eerst de lessenaar van Lacan overgiet met de sap uit een kan die daar staat en vervolgens in een monoloog uitbarst waar geen touw aan vast te knopen was. Het is mooi om te zien hoe anno 1972 zo iemand bejegend wordt. Lacan zelf gaat er gemoedelijk, bijna vaderlijk mee om. Hij leidt de jongen met zachte hand weg. Denys: “Zo iemand noemen we nu ‘een verwarde man'”. Hij vindt dat we zo iemand niet moeten benaderen als een verwarde man maar als een man die nu verward is. Overigens vond ik de lezing van Lacan zelf ook moeilijk om een touw aan vast te knopen. Maar ik ben verontschuldigd want Denys heeft er zelf jaren over gedaan om Lacan te begrijpen.

De psychiaters Lacan en Denys hebben bij het begrip ‘impliciet’, ‘het onbegrijpelijke’ voor ogen. Een van mijn favoriete psychotherapeuten Michael White heeft het over het impliciet afwezige  (‘absent but implicit’). Hiermee worden de impliciete verhalen over het ‘zelf’ bedoeld, die op de achtergrond staan maar een rol kunnen spelen in de oplossing van een psychisch probleem. ‘Absent but implicit’ kan de tegenhanger zijn van het probleem wat op de voorgrond staat; ‘absent but implicit’ verwijst naar het positieve verhaal wat niet verteld wordt. Nieuwsgierigheid naar dit afwezige verhaal is cruciaal voor de behandeling. White is meer dan ontvankelijk voor het impliciete en dan vooral voor het positieve gedeelte er van.

De Vlaming Denys ervaart Nederland als het land van het expliciete. Het is alsof het impliciete er niet is. Soms mist hij Vlaanderen. Hij kan verlangen naar ‘dat kleine dorp’ met zijn zachte humor. Het fragment uit de Vlaamse televisieserie ‘Eigen Kweek’ was ontroerend en grappig. Denys ziet deze humor als oorspronkelijk en een humor die kwetsbaar aanvoelt. Dat is Vlaamse humor. De Nederlandse humor is brutaler.

Toch voelde Denys zich aangetrokken door het meer wereldse Nederland en emigreerde. Hij vindt het echter jammer dat Nederland steeds meer gedomineerd wordt door een ‘hekjes cultuur’. We worden te strikt, teveel gestuurd door angst en te weinig door nieuwsgierigheid. Ik denk dat dit een wereldwijde ontwikkeling is.

Angst

Als onderzoeker is Denys verbonden aan het Nederlands Instituut van Neurowetenschappen. Het grootste probleem van de neurowetenschappen is de vraag naar de verhouding tussen de geest en de hersenen. Neurowetenschappen proberen de gebieden en de circuits in de hersenen in kaart te brengen. Denys: “We weten slechts een fractie over de werking van de hersenen”.

We zien een filmpje van een van zijn patiënten die een dwangstoornis heeft. Deze adolescent is bang dat zij iemand de opdracht zal geven om een moord te plegen. Daarom filmt ze zichzelf de hele dag door en haar vader moet ’s avonds de filmpjes nakijken. Iemand met een dergelijk probleem wordt behandeld met gedragstherapie en/of medicijnen. Hoe dit meisje en deze gezinsleden in deze situatie terecht gekomen zijn komt niet aan de orde. De leek Wilfried de Jong vond de gedragstherapie die het meisje kreeg en die Denys beschreef nogal voor de hand liggend. Dat is gedragstherapie ook wel.

Ik zie deze casus als een typisch geval voor systeemtherapie maar daar is Denys niet van. Hij staat ondanks enkele vooruitstrevende ideeën in het kamp van het medische model met het daarbij behorende classificatie-circus van stoornissen van de DSM en hij blijft met zijn aandacht steken bij de geïdentificeerde patiënt; bij de geest en het brein van de geïdentificeerde patiënt. Over de context, het systeem van de cliënt geen woord. Dat is wat ik gemist heb in dit interview.

Deep Brain Stimulation (DBS)

Een deel van zijn wetenschappelijk onderzoek gaat over Deep Brain Stimulation. We zien een fragment van een van zijn patiënten die zo’n behandeling ondergaat. Opnieuw een vrouw met een dwangstoornis. Een hersenoperatie. Er worden elektroden in de hersenen geplaatst. Later kan ze met een soort afstandsbediening deze elektroden aan en uit zetten waarmee ze de mate van angst kan beïnvloeden. Dit soort operaties worden ook uitgevoerd bij patiënten met agressie en bij Parkinson patiënten. Psychiatrische patiënten komen pas in aanmerking voor deze behandeling als ze zeer ernstig lijden en als alle andere behandelingen gefaald hebben. Hoe ernstig iemand lijdt is moeilijk in te schatten, geeft Denys toe. In ieder geval gaat het volgens hem om een patiënt waarbij de geest geen invloed meer heeft op de hersenen.

Na de operatie blijft gedragstherapie nodig. Want als je bijvoorbeeld je hele leven bang ben geweest om de bus te nemen en je kunt die angst ineens ‘uit’ zetten dan weet je nog niet hoe je de bus neemt en hoe je deze mogelijkheid in je leven integreert.

De moed zonk mij in de schoenen toen ik Denys antwoord hoorde geven op de vraag: Hoe ontstaan die angsten? Zijn antwoord: “Met deze vraag houd ik mij niet bezig”! Hij haalde de neurobioloog Schwab aan en zei over deze geopereerde patiënt: “Zij was echt haar brein geworden. Haar geest had geen invloed meer op haar brein. Waarom dit zo is weten we niet.” Hij vind het wel raar dat je iemand met elektroden kunt besturen en hij ziet ook wel ethische problemen maar hij wil iemand kunnen helpen om van zijn klachten af te komen. In dit fragment had de patiënte nog verteld dat haar dwang begonnen was nadat een klasgenootje had gevonden dat zij uit haar mond stonk…

Het is wel eens voorgekomen dat iemand na een DBS behandeling heel blij werd maar dat de dwang niet verdwenen was. Dit noemt hij een medische misser. Een psychiatrische behandeling heeft niet tot doel om iemand gelukkig te maken volgens Denys.

Waarom storten we ons eigenlijk nog in die ellenlange gesprekken als we met elektroden iemands psychische klachten kunnen behandelen, vroeg De Jong zich hardop af. Denys wist te vertellen dat de behandeling 5 ton kost (!) en misschien om De Jong een beetje te plagen voegde hij er aan toe; “psychisch lijden maakt ons ook creatief…” Dit was misschien wel de belangrijkste opmerking van de avond en misschien moet de psychiater zijn patiënten maar gaan leren om te lijden in plaats van ze te behandelen met medicijnen en elektroden.

Denys vind het niet terecht dat er angst is voor biotechnologie. Maar ik maak mij er toch zorgen over en dat deze behandeling slechts sporadisch wordt uitgevoerd heeft mij niet gerustgesteld. Integendeel. Het Amerikaanse leger is geïnteresseerd in DBS. Een Amerikaanse collega van Denys heeft miljoenen gekregen om hier onderzoek naar te doen. Het leger wil militairen die terugkomen uit een oorlog met een trauma of met een depressie, met DBS behandelen!

Denys maakt wel een onderscheid. Als behandeling is hij vòòr DBS maar als deze operaties worden toegepast om menselijke prestaties te verbeteren (‘human enhancement’) is hij er tegen. Hij wil met de hersenoperaties een disfunctie opheffen, een ziekelijk tekort waardoor iemand niet menselijk kan leven. Ik vind het verschil tussen behandelen en verbeteren vaag. De Jong vond het jammer dat er zoveel voorwaarden waren want hij zou zo’n operatie wel willen als hij daardoor beter akkoorden op de gitaar zou kunnen onthouden…

Over het brein en de neurowetenschappen gesproken; we zagen nog een sketch van John Cleese: ‘All about the brain’.

Hier voegde Denys aan toe dat er veel gekletst wordt in de neurowetenschappen. Volgens hem is de wetenschap niet altijd op zoek naar de waarheid. Zijn waarheid over angst kon hij er in ieder geval niet kwijt en daarom ging hij met een monoloog over angst het theater in. Een bijzondere stap waar veel van zijn collega’s van stonden te kijken. Waarheid toetsing gebeurt nu door zijn publiek.

Over zijn gang naar het theater heb ik eerder een bericht geschreven: Psychiater gaat het theater in vanwege het harnas van de wetenschap.

Het tegenovergestelde van angst en dwang

Tijd voor een leuk fragment: Sonny Boy Williamson die mondharmonica speelt.

Hiermee wilde Denys het tegenovergestelde van dwang en controle laten zien. Deze man verliest zichzelf in zijn spel. “Dat is het mooiste wat er is; in een ‘act’ kunnen verdwijnen… jezelf ergens in kunnen verliezen met behoud van waardigheid. Alleen kunnen zijn in je eigen universum is een gezonde overlevingsstrategie.”

Aan de hand van een fragment over een bergbeklimmer : ‘Fearless Climber’, benadrukte Denys nog dat je als mens je angst kunt overwinnen. Deze bergbeklimmer is over zijn angst heen gekomen door uren te klimmen, door uren te oefenen. Respect!

6 reacties

Opgeslagen onder Filosofie, Psychiatrie

Lichamelijke en maatschappelijke immuniteit

Volgens biologe en filosofe Inge Mutsears zijn jongeren die naar Syrië gaan niet a priori onze vijanden en moeten we de context beter begrijpen. Zij onderzoekt wat de samenleving kan leren van het biologische lichaam. Het is namelijk de vraag of we als samenleving wel de juiste strategie gebruiken om met bedreigingen zoals deze jongeren om te gaan.

Dit is te lezen in de Correspondent en in haar proefschrift: ‘Immunisation and its Discontents’, dat een een kritische analyse omvat van het gebruik en de bruikbaarheid van immunologische modellen in de politieke filosofie.

Immuunsystemen beschermen ons lichaam tegen wat wij beschouwen als indringers en bedreigingen. Maar of iets lichaamsvreemd of lichaamseigen is, wordt bepaald door de context. Mutsaers bepleit meer aandacht daarvoor en gaat tegen de huidige symptoombestrijding in.

Het immuunsysteem valt lang niet alle indringers aan; veel indringers worden juist getolereerd

Immuniteit is van oorsprong een juridisch begrip. Het dook voor het eerst op in het oude Rome, ongeveer tweeduizend jaar geleden. Het Latijnse immunis betekent ‘vrij van bepaalde gemeenschappelijke taken,’ zoals het betalen van belasting of militaire dienst. Immuniteit betrof veelal politieke ambtsdragers.

Pas aan het eind van de negentiende eeuw krijgt het begrip een biomedische betekenis. In die tijd ontdekken Pasteur en Koch de bacterie als veroorzaker van infectieziekten. De Russische embryoloog Metsjnikov ontdekt vervolgens dat er afweercellen zijn in het lichaam. Die afweercellen bleken in staat om bacteriën en virussen aan te vallen en te vernietigen in het lichaam. Ze kunnen ‘het eigene’ (lichaamseigen) onderscheiden van ‘het andere’ (lichaamsvreemd).

Zo ontstond het beeld van het immuunsysteem als afweersysteem, ofwel als verdedigingssysteem, met als taak om lichaamseigen cellen en weefsels te onderscheiden van lichaamsvreemde elementen als parasieten, bacteriën en virussen. Kortom, het immuunsysteem werd voorgesteld als een verdedigingsleger dat vreemden of vijanden aanvalt.

Naarmate de wetenschap zich verder ontwikkelde zijn immunologen binnen de biomedische wetenschappen anders tegen immuunsystemen gaan aankijken. Ze ontdekten bijvoorbeeld dat het immuunsysteem lang niet alle indringers aanvalt. Veel indringers worden juist getolereerd.

In onze darm bijvoorbeeld leven talloze bacteriën en ook virussen, omdat onze spijsvertering in aanwezigheid van die bacteriën en virussen beter functioneert. Zonder bacteriën zouden we, om maar iets te noemen, geen plantaardig voedsel kunnen verteren.

Omgekeerd vinden er ook immuunreacties plaats waarbij het immuunsysteem zich juist tegen lichaamseigen delen keert. Dit proces wordt auto-immuniteit genoemd. Auto-immuniteit kan positief zijn, bijvoorbeeld als kapotte of ontspoorde (eigen) cellen door het immuunsysteem worden opgeruimd. Maar het kan ook gebeuren dat gezonde (eigen) cellen door het immuunsysteem worden aangevallen, met negatieve gevolgen.

Met de ontdekking van auto-immuniteit en tolerantie werd duidelijk dat een immuunsysteem zowel op lichaamseigen als op lichaamsvreemde componenten reageert en dat immuunreacties sterk afhankelijk zijn van de ‘context’ waarin ze plaatsvinden. Of iets lichaamsvreemd (ander) of lichaamseigen (zelf) is staat niet van tevoren vast, maar wordt bepaald door de ‘context’ waarin een immuunreactie plaatsvindt.

Veel ruimte voor uitwisseling en interactie met de omgeving; de grens tussen het zelf en de ander is veranderlijk

De ‘antigenen,’ waarop ons immuunsysteem reageert, zijn dus niet a priori ‘de vijand.’ De grens tussen het zelf en de ander is veranderlijk, niet vastomlijnd. De voorstelling van het immuunsysteem als verdedigingsleger tegen binnendringende anderen is dan ook een veel te eenvoudige voorstelling van zaken gebleken. Deze doet geen recht aan de biologische realiteit.

Het immuunsysteem heeft een veel breder palet (repertoire) dan alleen de opdracht: ‘Aanvallen!’ Het immuunsysteem is kort samengevat niet alleen agressief, maar ook coöperatief en tolerant.

Macfarlane Burnet, een Australische immunoloog, merkte in 1962 al op dat op biologisch niveau de ontmoetingen tussen ‘zelf’ en ‘ander’ vaak onschadelijk zijn. Als er al sprake is van een norm in dergelijke ontmoetingen, dan is dat eerder wapenstilstand dan oorlog. Eerder tolerantie dan destructie.

De eerste les van de biologie: niet alleen aanvallen of verdedigen

En zie hier de eerste les die het lichaam de samenleving leren kan: Het biologische lichaam is geen slagveld. Het politieke lichaam is dat evenmin. Wie het nieuws volgt ziet dat deze les nog niet al te breed is doorgedrongen. Overal in Europa wordt een groeiend verlangen naar radicale zuiverheid zichtbaar. Op verschillende niveaus eisen groepen de ‘eigen’ cultuur en identiteit voor zich op.

De laatste jaren hebben verschillende anti-Europese en anti-islamitische partijen en bewegingen grote winsten geboekt. Aanslagen zoals die in Parijs op de redactie van Charlie Hebdo zijn koren op hun molen. Ze maken van het politieke lichaam toch dat slagveld, waarin op elke aanval een besliste verdediging moet volgen.

De oproep van de PVV om alle moskeeën te sluiten aangezien anders de Nederlandse eigenheid, identiteit en cultuur om zeep worden geholpen kan worden gezien als een soort immunologische weigering (afweerrespons) van PVV-stemmers om zich te laten ‘besmetten’ door de islamitische cultuur.

Maar bevorderen zulke auto-immuunreacties de gezondheid van de samenleving eigenlijk wel? Op het eerste gezicht lijkt het effectief: de boosdoeners worden uit de samenleving gehouden of hun dubbele paspoort wordt ze ontnomen. Maar het antwoord op de vraag is ontkennend. Het bevordert de gezondheid van de samenleving niet. De immuniseringsreactie die ons bijvoorbeeld tegen het gevaar van Syriëgangers zou moeten beschermen, beschadigt in zekere zin de eigen samenleving (het eigen ‘politieke lichaam’).

Het oppakken staat bijvoorbeeld op gespannen voet met de vrijheid van personenverkeer, meningsuiting en andere grondrechten. Ook de privacy wordt ernstig aangetast. De maatregelen houden niet alleen de ‘indringers’ buiten, maar raken ook anderen, zoals onszelf.

Zo hebben de meeste EU-lidstaten tal van administratieve maatregelen ontwikkeld die niet alleen de beoogde groep treffen, maar ook een groot deel van de rest van de moslimbevolking in Europa. Soms worden burgerrechten van de gehele bevolking aangetast. Het mogelijke gevolg hiervan is dat gevoelens van wrok worden gevoed en dat het geweld verder escaleert.

Kortom, onze immuniseringsmaatregelen tegen terreur, hoe begrijpelijk op zichzelf ook, slaan – als we niet uitkijken – als een boemerang terug op onze eigen samenleving. Ze beschadigen de samenleving die ze juist beogen te beschermen. Hoe je deze ‘collateral damage’ kan voorkomen is een belangrijke vraag.

De tweede les van de biologie: meer aandacht voor de context

Immunisering is meer dan simpelweg afweer en verdediging. Immunisering omvat een veelheid aan responsen en ‘aanvallen van vijanden’ is daar slechts één van. De aanval is dus niet altijd de beste verdediging. Verdedigen is sowieso niet altijd de meest effectieve weg om een maatschappelijk kwaad te bestrijden. Dat laat de bestrijding van de vogelgriep zien.

Staatssecretaris Dijksma van de PvdA heeft – volgens de sector weliswaar rijkelijk laat – stevig gereageerd op de vogelgriepbesmetting door het breed preventief ruimen van pluimvee. Daarnaast zijn knobbelzwanen, wilde eenden en meeuwen uit voorzorg gevangengenomen voor monsterafname, om op die manier na te kunnen gaan of zij dragers zijn van het virus dat de vogelgriep veroorzaakt. Er wordt al gekscherend voorspeld dat Dijksma zal pleiten voor het preventief ruimen van wilde vogels. Ondertussen loopt de financiële schade voor de pluimveesector al in de miljoenen. Daarbij zijn er inmiddels sterke aanwijzingen zijn dat niet wilde vogels maar slechte hygiëne in de bio-industrie de vogelgriep veroorzaken.

Ook in het geval van vogelgriep hebben we te maken met een sterke afweerreactie die de nodige ‘collateral damage’ veroorzaakt: financiële schade, tanend vertrouwen van de consument, angst, etc. Waren al die voorzorgsmaatregelen dit wel waard?

Je zou kunnen zeggen dat we in dit geval meer aandacht hadden moeten hebben voor de context van onze immuunreacties.

We kunnen de natuur niet van de wereld afsluiten. Wij zijn integraal onderdeel van ‘de natuur,’ evenals de kippen, knobbelzwanen, virussen en wilde eenden. Wat we nodig hebben is niet nog meer immunisering, in de vorm van antibiotica en slachtingen, maar meer onderzoek naar de rol van ecologische en klimatologische factoren in het vormen en overbrengen van virussen.

juuke_schoorl_-_rek_3

Uit de fotoserie ‘Rek’. Foto: Juuke Schoorl

Wat de biologie van de politiek leert… maar is dit een goede les?

De vogelgriep was eerder onderwerp van debat. In 2012 was er veel discussie over de lab-gefabriceerde variant van het vogelgriep virus dat van mens-op-mens overdraagbaar was. De virologen ontwikkelden dit virus met het oog op de productie van een vaccin tegen dit virus voor het geval er ooit een pandemie van dat virus zou uitbreken. Maar in de natuur bestaat tot op de dag van vandaag nog helemaal geen van mens-op-mens overdraagbare variant van het vogelgriep-virus. De virologen waren dus bezig het ontwikkelen van een vaccin tegen een dreiging (virus) die nog helemaal niet bestaat: een typisch voorbeeld van ‘pre-emption’.

‘Pre-emption’ staat voor een tegenaanval voordat een werkelijke aanval is gepleegd of voordat er überhaupt sprake is van concrete dreiging. De strategie van ‘pre-emption’ is afkomstig uit de wereld van internationale betrekkingen en werd door de VS veelvuldig toegepast in de zogenaamde oorlog tegen terrorisme (in de vorm van ‘pre-emptive strikes’, bijvoorbeeld in Irak en Afghanistan). De term ‘oorlog tegen terrorisme’ wordt gebruikt in de propaganda van regeringen om oorlogen te kunnen voeren om bijvoorbeeld olie.

In toenemende mate zie je de ‘pre-emption’ strategie nu ook opdoemen binnen het veld van infectieziektebestrijding en publieke gezondheid. In dit geval leert de biologie dus van de politiek maar het is zeer de vraag of dit wel zo’n goede les is.

De les die het lichaam ons leert is: laat de context bepalen welke strategie wanneer de juiste is. En ga op zoek naar de wortel van een probleem in plaats van slechts de symptomen te bestrijden.

Keiharde immunisering is een gebed zonder end

Meer aandacht voor de context van immuunreacties betekent in het geval van de jongeren die naar Syrië gaan, dat deze niet a priori onze vijand zijn. Ze kunnen zich als vijand presenteren (zie de daders van de aanslag in Parijs), maar ze werden pas een vijand toen ze zichzelf zo gingen gedragen.

We moeten, als we willen voorkomen dat ook anderen naar de wapens grijpen, eerst onderzoek doen naar de oorzaak (context) van hun radicalisering.

De prijs van overmatige immunisering is nu vaak te hoog in verhouding tot de winst in veiligheid. Een effectieve immuniseringsrespons komt niet alleen voort uit het besef dat het leven gemakkelijk vernietigd kan worden (door anderen). Even belangrijk is dat we ons bewust zijn van onze inherente afhankelijkheid van anderen voor ons bestaan, zowel op biologisch als op politiek niveau.

We leven in een geglobaliseerde wereld die vol is van afhankelijkheidsrelaties. Geen enkele immuniseringsmaatregel kan deze afhankelijkheid tenietdoen.

Het lichaam leert ons dat tolerantie, openheid en kwetsbaarheid ten opzichte van de ander lonen. En dat onze bedreigde identiteit niet kan worden beschermd met keiharde immunisering, maar soms juist met openheid gepaard kan gaan. Dat is in de eerste plaats natuurlijk een les voor Chérif en Saïd Kouachi, de verdachten van de aanslag in Parijs. Zij hadden die cartoons over hun profeet natuurlijk niet als een aanval op hun bedreigde identiteit moeten zien, maar als de keerzijde van de vrijheid die ze zelf hebben om hun mening uit te dragen.

Wat we nodig hebben zijn alternatieve, meer genuanceerde immuniseringsstrategieën die rekening houden met de sociaal-politieke context van de dreigingen die we om ons heen waarnemen. Want keiharde immunisering is een gebed zonder end.

En als we niet oppassen, leidt het tot een ware maatschappelijke auto-immuunziekte: nog meer controle, minder vrijheid, een angstige samenleving en gebrek aan solidariteit.

Wie kan ons daartegen beschermen?

juuke_schoorl_-_rek_5

Uit de fotoserie ‘Rek’. Foto: Juuke Schoorl


De foto’s bij dit stuk zijn gekozen door de Correspondent en komen uit de serie ‘Rek’ van fotografe Juuke Schoorl (1989). Met dit project wilde zij de esthetische mogelijkheden van de huid onderzoeken. Door de huid te manipuleren met allerlei soorten goedkope oplossingen, zoals nylondraad en plakband, heeft zij modieuze nieuwe vormen en structuren voor het lichaam weten te creëren. De huid is flexibel en weet zich goed aan te passen aan omstandigheden.


Meer op dit weblog over de bijdrage die de biologie kan leveren aan politiek en samenleving is te vinden bij de onderzoekingen van de bioloog Frans de Waal. Hij toont aan dat niet alleen competitie maar ook empathie ervoor heeft gezorgd dat wij als soort hebben kunnen overleven. Hier op dit weblog.

 

Een reactie plaatsen

Opgeslagen onder Filosofie, Persoonlijk en politiek

Psychiater gaat het theater in vanwege het ‘harnas van de wetenschap’

MEER DINGEN GAAN DOEN OMDAT JE ER PLEZIER IN HEBT

Het is wederom een Vlaamse psychiater (en filosoof) die opvalt. Niet met een wetenschappelijke publicatie maar met een optreden in het theater. Collega psychiaters kijken er van op.

Eerder schreef ik over de Vlaamse psychiater Dirk De Wachter die met vernieuwende inzichten komt maar nu gaat het om Damiaan Denys. Waar het bij De Wachter gaat om de ‘borderline’ persoonlijkheidsstoornis gaat het bij Denys om de angststoornis. Denys: “We zijn als mensen zo breekbaar dat we veel meer dingen doen en vermijden omwille van de angst dan dat wij nastreven omwille van het verlangen of het plezier er van.”

Toen ik De Wachter voor het eerst zag optreden voor een publiek van enkele honderden psychotherapeuten (een congres in Zeist) kreeg ik het idee dat hij zich thuis voelde op het podium. Zijn presentatie was als van een volleerd cabaretier. Maar nu heeft een psychiater dan ook werkelijk het podium en het publiek van een theater (de Brakke Grond in Amsterdam) opgezocht. Denys vertelt in een NOS radiointerview dat hij wel ‘plankenkoorts’ heeft maar dit ook ziet als een uitdaging.: “Je angst overwinnen brengt je ook weer een stap verder”.

Waarom gaat een psychiater optreden in een theater? Volgens Denys wordt de wetenschap steeds conservatiever. “Soms denk je in je werk dat je op nieuwe waarheden komt maar in de wetenschap kun je ècht vernieuwende kennis niet verkopen. Het meest vernieuwende onderzoek krijgt geen geld en wordt niet gepubliceerd in wetenschappelijke tijdschriften.”

Commerciële belangen in de wetenschap (en in de psychiatrie zijn dat de belangen van de farmaceutische industrie) zullen hier wel een belangrijke rol in spelen.

Er zit een politieke, maatschappelijke kant aan het optreden van Denys. We leven in een angstcultuur. Volgens hem worden onze vrijheden steeds meer beperkt door een overmatige behoefte aan controle. Nederlanders zijn na de Engelsen het meest verzekerde volk ter wereld.

We kunnen onze angst gaan accepteren en er beter naar gaan kijken en er op leren vertrouwen dat dingen beter kunnen lopen dan we denken. We kunnen zo meer dingen gaan doen omdat we er plezier in hebben in plaats van uit angst.

Het radio interview en andere informatie is te vinden hier  

1 reactie

Opgeslagen onder Filosofie, Persoonlijk en politiek, Psychiatrie

Een kwart minder huisartsen-bezoek, 400 miljoen bezuinigen

Vanmorgen in Vroege Vogels Radio een interview met sociologe Dr. Jolanda Maas. Groen is goed tegen angststoornissen en depressie maar ook tegen diabetes en nog veel meer kwalen. 400 miljoen kan bezuinigd worden. Hier te beluisteren.

Eerder in dit blog over natuur en gezondheid hier en hier.

En op groene schoolpleinen wordt minder gepest hier.

 

 

 

Een reactie plaatsen

Opgeslagen onder Persoonlijk en politiek, Psychologie