Categorie archief: Psychologie en boeddhisme

Drie negatieve emoties

Onwetendheid, verlangen en woede worden in het Boeddhisme wel genoemd: de drie vergiften. Ik had hier eerder over gehoord maar dan als drie dingen die we in onszelf zouden moeten bestrijden. En dat waren dan onwetendheid, hebzucht en angst.

Hierboven een trailer over een recente serie uitzendingen van de Boeddhistische omroep hierover: http://www.bosrtv.nl/uitzending.aspx?lIntYear=2015&lIntType=0&lIntEntityId=1862

Hier informatie over de uitzending.


Hebzucht valt onder een van de drie ‘vergiften’. Een column hierover komt van Frits Bosch, en nog wel uit het Financieel Dagblad van 23 april 2015: ‘Meditatie helpt tegen graaigedrag’.

Bosch citeert Joris Luyendijk over bankiers; ‘zij leven in een amoreel universum’. Maar eigenlijk zit het venijn volgens Bosch niet alleen bij de bankiers maar in ons hele kapitalistische systeem dat uit de bocht vliegt…

We zijn het extreem vergaren van geld en goederen steeds meer gaan verwarren met gelukkig zijn.

Verderop in de column:

Alles wat dat vermeende geluk in de weg staat, proberen we zover mogelijk van ons weg te werpen. Als dat niet lukt zijn we verontwaardigd en ontsteken we zelfs in woede. We hebben er immers recht op. We leven in een waan en onwetendheid omtrent de afhankelijkheidsrelatie die we ten opzichte van elkaar en de natuur innemen.

Dat is ook lastig voor door ontwikkelde dieren wier hersenen nog steeds gericht zijn op overleven en eigen belang. Het meest geëigende middel om onze bewustwording te vergroten is meditatie, bij voorkeur onder leiding van een boeddhistische leraar.


Een verlangen naar vrede lijkt me overigens geen negatieve emotie. Hoewel conflict niet altijd vermeden hoeft te worden kun je blijven verlangen naar vrede. Bij conflict gaat het om de balans en de kunst om verschillen van standpunt goed te reguleren. En dat is te leren. Net zoals mediteren te leren is. Door te mediteren leer je om met enige afstand naar je gevoelens te kijken en ze beter te begrijpen.

2931345

Een verslag van de 20 meditatielessen die ik volgde bij Zen.nl staat hier, hier, hier en hier.

 

Advertenties

Een reactie plaatsen

Opgeslagen onder Persoonlijk en politiek, Psychologie en boeddhisme

Veilig gehecht op het meditatiekussen

“Ik voel me goed, precies zoals ik ben”, zegt DJ Ramon Roelofs aan het eind van zijn Ted Talk over zen meditatie. Voor hem was dit gevoel een bijzondere ervaring.

‘Zo zal een veilig gehecht kind zich altijd voelen’, dacht ik.

Een veilig gehecht kind denkt: ‘ik ben er om van te houden’…

Bekijk hoe Roelofs hier naar toe werkt. Hij kan het mooi vertellen.

Hij noemt het bijzondere gevoel: ‘the beginners-mind’… en hij weet dat je altijd naar dat gevoel terug kunt keren. Dit is ook mijn ervaring hoewel het mediteren blijvend oefening vereist. Hier een bericht over de meditatielessen die ik volgde.


Veilig gehecht

Het gevoel van veilige hechting ontstaat in een relatie waarin de ouder de emoties en het gedrag van het kind kan onderkennen als iets van dat kind, los van de eigen emotie. Zo kan de ouder troost bieden, zonder zelf te ontregelen of angstig of boos te worden.

Het kind leert op deze manier dat zijn emoties iets van hem zijn en leert om er woorden aan te geven. Hij leert om de realiteit binnenin hem te onderscheiden van de realiteit buiten hem en om zijn eigen emoties te onderscheiden van die van anderen.

Veilige hechting is gebaseerd op een innerlijk model van de ander als veilig en betrouwbaar en van zichzelf als competent en ‘om van te houden’.

Dat een onveilig gehecht kind niet altijd een onveilige volwassene hoeft te zijn laat Roelofs mooi zien in het filmpje. Ook als psychotherapeut werkt je hier naar toe met je cliënt. Naar een veilig gevoel dat nooit ver weg is.

Zie o.a.: Mentaliseren, hechting en systeemtherapieHechting tussen cliënt en therapeut en Wie ben ik nou echt?

Voor een overzicht van de verschillende stijlen van hechting zie het bericht: Hoe gehecht bent u?

1 reactie

Opgeslagen onder Psychologie en boeddhisme, Psychotherapie

Zen en psychologie III

Volgens het boeddhisme is het lijden inherent aan het leven. Sommige ideeën kun je niet verdragen en andere ideeën kun je weer niet loslaten. In beide gevallen lijd je. Door te mediteren leer je om klaar te staan voor het lijden. Door jezelf te onderzoeken (in de context) weet je beter wie je bent, waardoor je beter kunt leven.

Wijsheden uit het boeddhisme komen overeen met wijsheden uit het Westen. De Franse filosoof Montaigne schreef bijvoorbeeld: ‘Wie de mensen leert te sterven, leert ze te leven’.

Mijn laatste lessen van Zen.nl. Zie voor de vorige lessen hier, hier en hier.

Les 11

Een les over het ego.

Als we zeggen: ‘wat heeft die een ego’, dan heeft het woord een negatieve klank. ‘Maar zonder ego komen we ons bed niet uit’, zegt mijn leraar. We hebben ons ego nodig. Iemand met dementie kan steeds moeilijker de vraag naar ‘wie ben ik’ beantwoorden.

Er bestaan zeer strenge vormen van boeddhisme waar je leert om van je ego af te komen. Mijn leraar kent iemand die drie jaar zo’n strenge scholing deed in Japan. Toen deze persoon terug kwam naar Nederland kostte het hem een jaar om opnieuw te weten wat hij fijn vond.

Zen.nl is niet zo streng maar ze leren je wel om het ego los te kunnen laten. Om je te kunnen dé-identificeren van het ego. Als het ego even weg is dan hebben we een zogenaamd ‘eenheidsbewustzijn’. Een gevoel alsof  je één bent met alles. Even is alles heel helder en ben je zonder geheugen en zonder oordeel.

In het taoïsme, dat nog ouder is dan zen, spreekt men van een toestand die je niet kunt verwoorden. Een toestand waarbij je uit het denken treedt en je hart laat spreken. Achter de tegenstellingen van goed en kwaad zit iets wat alles verbindt en dat ervaar je in het ‘eenheidsbewustzijn. Het is alsof je in een andere werkelijkheid wordt binnen gezogen. Alsof je verliefd bent. Al het andere valt weg. In les 17 over verlichting kom ik hier op terug.

De zen.nl definitie van ego: Het ego is het geest en lichaam sturende zelfbeeld. Het ego kun je zien als een constructie, een verzameling ideeën over jezelf dat steeds meer ingeslepen raakt. Het ego maakt dat je je kunt verhouden. Je moet een ego hebben maar je moet het ook uit kunnen zetten. Het ego op aan en uit kunnen zetten betekent dat je kunt slapen wanneer je wilt slapen. Het ego aan en uit kunnen zetten betekent dat je vanuit een ander perspectief kunt waarnemen en dat je iets nieuws over je zelf kunt leren.

We hebben verschillende ego’s en we hebben grote en kleine ego’s. Een groot ego betekent een grote ambitie. Soms is minder zelfoverschatting aan te bevelen maar soms ook niet. Je kunt ook lijden onder een klein ego. Als je steeds zegt: ‘dat kan ik niet’ of ‘dat is niet voor mij’ dan kun je daaronder lijden. Grote en kleine ego’s kunnen in een en dezelfde persoon aanwezig zijn. Het ene ego kan kijken naar het andere ego. Als we gemengde gevoelens ergens over hebben dan kijken we vanuit verschillende ego’s.

Een te groot ego betekent dat je denkt alles aan te kunnen terwijl dit in de praktijk tegenvalt. Een schuldgevoel komt vaak voort uit een te groot ego. Bij een ‘te klein ego’ maak je je potentie niet waar. Idealiter is het ego dus noch te groot, noch te klein.

Boeddha had net als Gandhi (zie: Zen en psychologie) een groot ego maar het was transparant. Een transparant ego betekent dat je jezelf kunt doorzien en dat je voor anderen te doorzien bent. Je hebt geen geheimen. Dit is wat zen.nl je wil leren; je ego te managen zodat je voor iets meer dan alleen jezelf, iets betekent. Het is verlichting om te werken aan een transparant ego. Het houdt in dat je je ego doorziet en er boven kunt staan. Je weet wanneer je ego groot is en waar het klein is. Je kunt ook boven de ego-pijn staan. Je ervaart wel pijn maar je laat je er niet door meeslepen, je identificeert je er niet mee. Dit leer je tijdens het mediteren.

Inzicht in je ego betekent zelfkennis en verlichting. Tijdens het sterven laat het lichaam het beeld van zichzelf, het ego, los.

les 12

Een les over symbolen en beelden die krachtiger kunnen zijn dan woorden. Over deze les heb ik weinig te mede te delen.

internationaal vredessymbool

internationaal vredessymbool

NB  Op de website van zen.nl verwoord een leerling in een filmpje wat het mediteren bij hem teweeg brengt: “Juist doordat je niets doet ben je heel erg aan het leven. Mediteren helpt bij het scherp krijgen en houden van je doelen en bij het afstemmen van je handelen daar op. Deze verandering was er al binnen een paar weken en daarom ben ik blijven mediteren”. Dit is voorlopig ook mijn ervaring.

les 13

Zen en keuzes maken

We maken veel kleine en ogenschijnlijk onbelangrijke keuzes op een dag. Het is goed om je daarvan bewust te zijn.

Als we niet in evenwicht zijn, zijn we niet ons zelf en maken we verkeerde keuzes. Door te mediteren kunnen we onze bubbels (onverwerkte ervaringen) doorzien, los laten en ons niet langer laten domineren door die onverwerkte ervaringen in de keuzes die we maken.

Je intuïtie kan je helpen bij het maken van de juiste keuze. Als je je buik ontspant werkt je intuïtie beter.

Les 14

Rituelen

Zen zit vol met rituelen. Aan het eind van elke les dronken we thee op een rituele manier.

Zoals alle rivieren naar zee stromen, zo leiden alle rituelen in zen naar één en hetzelfde doel: het vergroten van onze aandacht en concentratie, zodat we steeds beter leren denken wat we willen denken, leren voelen wat we willen voelen en steeds meer één worden met wie we zijn en wat we doen.

Rituelen verbinden. Rituelen lenen zich voor het trainen van onze concentratie. Rituelen maken moeilijke situaties beter hanteerbaar. Rituelen hebben een verhelderend, inzicht-gevend effect, ze houden ons een spiegel voor. Rituelen brengen ons in goede conditie.

Rituelen verbinden maar juist daardoor sluiten ze ook buiten. Bij een goede afstemming kan een ritueel de kwaliteit krijgen van mooie muziek die harmonieert met bijbehorende bewegingen. Iedereen is exact even belangrijk; je hoort en wordt gehoord.

De spontane uitvoering van het ritueel is belangrijk. Spontaan vanuit je buik, je kern. Spontaniteit is niet hetzelfde als onbesuisd je impulsen volgen of onbezonnen handelen. Het is meer doorleefd dan dat. Zodra we een ritueel plichtmatig of mechanisch uitvoeren is het dood.

Les 15

Een les over de koan

Een ‘koan’ is een raadselachtige vraag waar geen logisch antwoord op is. Bijvoorbeeld: Wat is het geluid van één klappende hand? Wat is de waarde van een emmer zonder bodem?

Mediteren over het antwoord stimuleert je flexibiliteit en creativiteit. Bij het antwoord gaat het om originaliteit. Origineel kan slaan op ‘echt’ of ‘oorspronkelijk’ maar ook op ‘nieuw’ of ‘fris’. Terwijl je er mee bezig bent komen er antwoorden maar ook andere ideeën naar boven. Als het antwoord niet echt van jou is, is het fout. Het geven van de antwoorden doe je in dialoog met je leraar. Die geeft je de koan en die bepaalt de kwaliteit van je antwoord. Hier kan veel tijd over heen gaan.

We doen een oefening. De leraar tikt tegen een kopje. Wat horen we?

Er zijn vele antwoorden mogelijk. 6 tikken. 4 lange tikken. 2 korte tikken. 1 lange stilte. Het lepeltje. Het kopje. De leegte. De vorm. Rinkelen. Keramiek. Metaal. Deze kamer. Enzovoort.

Het gaat niet zozeer om het antwoord. Het kunnen leven met een vraag is ook wat de koan je leert. Wie zich in vragen verdiept, verdiept zich in zichzelf en in de wereld. De koan-studie is een doorlopende vitale oefenweg waarbij we met een open onbevangen en nieuwsgierige houding vragen stellen en blijven stellen. Alleen wie blijft vragen, blijft leren en groeien.

De koan is een vraag die een zenleraar kan stellen aan zijn leerling om zijn geest flexibeler te maken. Welbepaalde bubbels (onverwerkte ervaringen) kunnen zo welbewust worden opgeroepen. In die zin hebben koans een chirurgische kwaliteit, terwijl meditatie meer over een breed spectrum werkzaam is.

Gedurende de meditatie kun je de vraag voortdurend herhalen in de geest, op elke uitademing. Na verloop van tijd kun je de vraag abstraheren. Een koan als: ‘Wat is het geluid van een klappende hand?’ kun je na twee tot vijf weken inkorten tot ‘Wat is het geluid?’ en uiteindelijk tot ‘Wat?’

Het hoge doel waarnaar we streven is dat we blijvend en bruisend stromen van creativiteit in alles wat we denken en doen, ongeacht de omstandigheden.

Les 16

De stilte les. We mediteren drie keer 21 minuten afgewisseld met korte loopmeditaties.

Tot mijn verrassing viel dit mee. Eigenlijk was mijn derde meditatie de beste. Ik kon het doen met een glimlach en voelde liefde binnenstromen. Naderhand kwam ik, gek genoeg na al dat stil zitten tot het bevrijdende idee dat alles beweging is. Een idee dat veel ruimte geeft.

les 17

Les over verlichting.

Als je in Japan vraagt wat verlichting is dan heb je grote kans op een ontwijkend antwoord. Het blijft in Japan een mystiek begrip.

Zen.nl wil het begrip dé-mystiferen. Ieder wezen ìs reeds verlicht. Enkele definities: Iedereen die naar verlichting streeft is verlicht. Verlicht is degene die heeft ontdekt dat er niets is dat je zeker kunt weten. Verlicht is iedereen die een spirituele ervaring heeft opgedaan. Verlicht is degene die zich voortdurend in een bewuste staat van eenheidsbewustzijn bevindt. Verlicht is degene waarbij het ego niet aanwezig is. Verlicht ben je als je dood bent.

De praktische kant van verlichting zit hem in het flexibel kunnen zijn. Degene die gelukkig is en het geluk kan delen met anderen is verlicht. Het verschil tussen een positieve bubbel en geluk is de transparantie. Bij een positieve bubbel blijven de negatieve kanten onbewust en wordt het geluk niet gedeeld.

Verlichting betekent dat je soepel met levenspijnen kunt omgaan. Je bevrijdt je stapje voor stapje van je angsten en je kunt op een gezonde manier steeds grotere uitdagingen aan. De grootste uitdaging is om ook anderen te helpen verlicht te raken.

In de zen-traditie worden drie stadia van verlichting onderscheiden. 1. Kensho: We laten kortstondig het ego los. Het bijzondere is dat Kensho zowel volkomen vertrouwd als volslagen nieuw aanvoelt. Die combinatie van bekend en onbekend is typerend voor verlichting. 2. Samadhi is een verlichtingservaring die veel gelijkenis vertoont met een ‘runner’s high’, een roesachtig gevoel van gelukzaligheid. 3. Satori is het grote inzicht oftewel de grote verlichting. Hierbij zijn de laatste drie definities  van verlichting die hierboven genoemd zijn van toepassing.

Verlichting komt overeen met het al eerder genoemde eenheidsbewustzijn wat betekent dat het één niet van het ànder te onderscheiden is wat weer lijkt op het gevoel van verliefdheid. Ik vond onlangs een beschrijving van dit bewustzijn in een van de liefdesbrieven van de romantische socialist Herman Gorter.

Uit het boek: ‘Geheime geliefden’, een brief aan Ada (9 februari 1904).

Liefste! Het is nu toch zoo heerlijk zacht alles in de lucht en ik voel mij zo heerlijk dat ik wou dat ik bij je was. Het licht ziet er zo jong en licht uit, de huizen aan de overkant staan zoo frisch en onschuldig. Het lijkt of de lente de stad binnendringt. Ik zit hier nu zo heerlijk stil in deze kamer, het is net of een heerlijkheid langs het raam gaat. Aan wie heb ik toch dat alles te danken dat ik dat zoo scherp en fijn voel?  Soms is het net in een stad of er van boven of van buiten een heerlijkheid, een innigheid binnendringt. Dan lijken de gevels zoo fijn blauw, met zo’n blauwig waas om zich, het is alsof een val van kleuren er langs valt en op de straat lijkt het of je loopen kan in de zachtste lichten van steenen en bomen. Beneden je als je boven uit het raam kijkt lijken de menschen te loopen in een soort vergetelheid van zacht licht. Dat komt je bent zelf in een zaligheid, je bent gelukkig, je voelt dat je van iemand en iets houdt, dat je je heelemaal met lichaam en al geeft aan iemand. Je voelt een band tusschen je zelf en iemand anders. En dat kleurt je. Dat geeft een bad aan je heele bestaan. Daar ga je in. Je voelt daardoor een band met alles, met de heele menschheid. Je bent niet verloren, het is niet uit met je. Neen je bent een deel van het groote geheel, en je bent op een zeer bepaalde, zeer mooie, op de heerlijkste wijze aan het geheel verbonden.

Uit de brief blijkt dat Gorter een moeilijke tijd heeft gehad en dat hij zich nu in dit geheel andere ‘eenheidsbewustzijn’ bevind waar hij zeer dankbaar voor is.

Les 18

Evaluatie. Over deze les heb ik weinig mede te delen.

Tot slot een link naar een artikel uit de Volkskrant over het mediteren bij zen.nl. De mooiste uitspraak in het artikel luidt: ‘Als je tijd hebt, mediteer dan een kwartier. Als je geen tijd hebt, mediteer dan een uur.’


Voor mij was het bij wonen van de 18 zen-lessen een zeer waardevol uitstapje en het mediteren is een vast onderdeel van mijn dag geworden. Verder op mijn pad zal ik vast meer vernemen over zen maar voor nu neem ik afscheid om mij verder te wijden aan de gezins- en relatie therapeutische literatuur en praktijk waarbinnen ook veel wijsheid, verlichting en geluk te vinden is.

4 reacties

Opgeslagen onder Filosofie, Psychologie en boeddhisme

Zen en psychologie II

IMG_5907

Tijd voor een vervolg op mijn vorige twee berichten (hier en hier) over de 18 zen-lessen van Zen.nl in Hilversum. Het doel dat ik met het volgen van de lessen en de meditatie wil bereiken is vooral: meer aanwezig te kunnen zijn in het hier-en-nu. Zowel voor mij persoonlijk als voor mijn functioneren als hulpverlener vind ik dit een mooi doel.

Het is algemeen bekend dat ‘mindfulness’ en meditatie helpen bij psychische problemen. Dit heb ik dankzij de meditatie lessen zelf ondervonden. En ik ben niet de enige reguliere hulpverlener die dit ontdekt. Binnen zen.nl is een groep huisartsen actief en er bestaat een Stichting Psychotherapie en Boeddhisme. Dit is een groep psychologen en psychiaters die interesse hebben in het samengaan en de wisselwerking tussen psychotherapie en boeddhisme.

Hieronder mijn verslag van de lessen 8 t/m 10 en een extra les.

8

Een evaluatieles.

We wisselen onze ervaringen met het mediteren uit en wat onze belangrijkste leerervaringen zijn met betrekking tot ons leerdoel. Wat betreft mijn leerdoelen; meer in het hier-en-nu kunnen zijn en milder oordelen, vind ik dat ik vooruitgang boek. Ik voel mij minder gejaagd en kan iets makkelijker vanaf een afstandje waarnemen door welke ideeën ik me laat leiden.

Het mediteren gunt ons de tijd om dingen te zien van jezelf. Je leert dat je net op een andere manier naar dingen kunt kijken. Maar je moet wel geduld hebben èn je moet nieuwsgierig zijn. Het gaat er om een balans te vinden; dingen te willen zien maar het niet tè graag willen. Het is net zoals met een spelletje; teveel willen winnen is niet leuk maar te weinig willen winnen is ook niet leuk.

Mediteren kan ontspannend zijn maar ook bloed, zweet en tranen kosten. Net zoals het gewone leven.

Hoe je kijkt naar delen van jezelf bepaalt hoe die delen bewegen. Volgens mijn zen leraar geldt dit ook voor de Higgs deeltjes in de natuurkunde.

9

Les over lichaam en geest.

Dat alles één is en samenhangt met elkaar is het vertrekpunt van zen. Lichaam en geest zijn dus één.

Meditatie bevordert een natuurlijk verloop van de ademhaling. Als je oppervlakkig denkt, haal je oppervlakkig adem. Als je rustig ademhaalt denk je ook rustig. Als je diep ademhaalt kun je tot diepe inzichten komen. Bewust werken aan de verdieping van de ademhaling is zinvol zolang we het niet forceren.

Zen is ook een training van de ruggengraat. De fysieke stabiliteit van de houding maakt het makkelijker om te gaan denken wat je wilt denken.

Adrenaline is een stresshormoon. Het lichaam produceert het als we angst ervaren en dat kan heel nuttig zijn om te vechten of te vluchten. Maar adrenaline wordt ook aangemaakt bij een herinnering aan een angstwekkende gebeurtenis en dan hoeven we niet te vechten of te vluchten. Integendeel. Goed nadenken kan dan veel nuttiger zijn. Een nadeel is dat adrenaline lang in ons lichaam blijft zitten en dat het de bloedsomloop in de hersenen vermindert. Een teveel aan adrenaline gaat ten koste van onze creativiteit.

Met mediteren raken we de adrenaline niet kwijt. Als je dat wil kun je beter gaan sporten want dan gebruik je de adrenaline min of meer waarvoor het is aangemaakt.

10

Les over zen en geluk

Zoals het hormoon adrenaline hoort bij angst en stress hoort het hormoon endorfine bij geluk en creativiteit. We kunnen leren om endorfines aan te maken door te mediteren.

Een positieve verwachting over de afloop van een lastige situatie leidt tot de aanmaak van endorfines. Hoe we een situatie bekijken bepaalt of ons lichaam endorfines of adrenaline produceert.

Als het goed met ons gaat neigen we er toe om ons daar aan vast te klampen. Zo moet het altijd blijven, denken we. Helaas zijn we dan afgedwaald uit het hier-en-nu naar de toekomst en meteen ebben onze geluksgevoelens weg.

Het vermogen om ongeluk te tolereren is het spiegelbeeld van het kunnen ervaren van geluk: hoe meer angst we hebben voor ongeluk hoe minder we het geluk kunnen ervaren. Hoe meer frustratie en pijn we kunnen tolereren, hoe meer geluk we kunnen ervaren.

Mediteren is een oefening in afzien. Uit vrije wil oefenen we ons 2 maal 20 minuten in afzien en leren we zelfs dat afzien leuk kan zijn. Hierdoor verliezen we onze angst voor afzien en de drang om pijn en lijden koste wat kost te vermijden. Zo opent het mediteren de deur naar geluk.

Al met al doet deze zen les mij denken aan de vraag van mijn favoriete Belgische psychiater Dirk de Wachter: “Mogen we alsjeblieft weer een beetje ongelukkig zijn”? Met het stellen van deze vraag alleen al voel ik de troost naar binnen stromen. Het mag. Het is OK. We mogen ongelukkig zijn… Volgens De Wachter is er voor ongelukkig zijn in onze hype cultuur veel te weinig plaats.

Angst voor persoonlijke groei, zelfconfrontatie, pijn en vermoeidheid leidt tot ongeluk leer ik in deze zen les. Zowel sporten als mediteren leiden tot geluk. In het totaal zo’n anderhalf uur per dag. Hierbij is een positieve verwachting over de afloop van het sporten en het mediteren van belang.

Alcohol en drugs zorgen er voor dat de receptoren voor endorfine groter worden maar ze worden er ook ongevoeliger door. Door te mediteren worden die receptoren juist gevoeliger. Hoe meer we de lol van het opzettelijke afzien kunnen ervaren, hoe beter we er in worden om het afzien waar we niet voor kiezen, te verdragen. Zo worden we gelukkiger.

Als huiswerk krijgen we mee om elke dag iets te doen waar je tegen op ziet zoals koud af-douchen. En dit is ook nog eens goed voor je immuunsysteem!

Door mijn gedachten te richten op een positieve uitkomst kon ik enkele dagen later beter terug in slaap komen, nadat ik een tijdje wakker had gelegen ergens over. De aangemaakte endorfines hielpen meteen.

Extra les: Zen en Boeddhisme

Vier leerstellingen van het Boeddhisme:

1 Het leven is lijden.

2 Het lijden komt door onwetendheid.

3 Als je de onwetendheid opheft, hef je het lijden op.

4 Onwetendheid hef je op door: het juiste inzicht, de juiste intentie, de juiste spraak, het juiste handelen, het juiste levensonderhoud, de juiste inspanning, de juiste meditatie en de juiste concentratie.

Het gaat om een interne verandering van onvrij naar vrij. Boeddha zegt: Geloof niet in mij maar probeer uit wat ik verkondig en kijk naar wat werkt voor jou. Er is geen vaste waarheid en er is ook geen vaststaand zelf. Je kunt een zelfbeeld hebben maar dat ben je niet. Als je denkt van wel dan zit je in de ‘ik-kramp’ volgens mijn zen-leraar.

Hoewel het de vraag blijft wat dan het juiste inzicht, de juiste intentie, spraak, enz. is spreekt de beweging van onvrij naar vrij aan. Eén waarheid zet alles vast terwijl in de natuur juist alles in beweging is. Misschien is die beweging wel het enige wat vaststaat. In één waarheid kan een mens gevangen zitten.

Ik denk dat sommige dingen meer kloppen dan andere en dat sommige dingen meer ‘waar’ zijn dan andere. Leven zonder allerlei afweermechanisme is meer ‘waar’ dan overleven. Hoewel overleven ook ‘waar’ is, maar of het vrij is … therapie en meditatie werken bevrijdend en verlichtend als het goed is, hoewel je meestal eerst ergens doorheen moet.

Op naar de laatste lessen.

IMG_6072

 

De foto’s bij deze blogpost heb ik in Meyendel bij Den Haag gemaakt. Meer foto’s hier.

2 reacties

Opgeslagen onder Filosofie, Psychiatrie, Psychologie en boeddhisme

Zen en psychologie I

Tijd voor een vervolg op mijn vorige bericht over de 18 zen-lessen van Zen.nl in Hilversum. Het doel dat ik met het volgen van de lessen en de meditatie wil bereiken is vooral: meer aanwezig te kunnen zijn in het hier-en-nu. Zowel voor mij persoonlijk als voor mijn functioneren als hulpverlener vind ik dit een mooi doel.

Het is algemeen bekend dat ‘mindfulness’ en meditatie helpen bij psychische problemen. Dit heb ik door de lessen en de meditatie nu zelf ondervonden. En ik ben niet de enige reguliere hulpverlener die dit ontdekt. Binnen zen.nl is een groep huisartsen actief en er bestaat een Stichting Psychotherapie en Boeddhisme. Dit is een groep psychologen en psychiaters die interesse hebben in het samengaan en de wisselwerking tussen psychotherapie en boeddhisme.

Hieronder mijn verslag van de lessen 4 t/m 7.

4

Een les over concentratie, aandacht en afleiding.

De belangrijkste pijler van zen is om te doen wat je doet met zoveel mogelijk aandacht. Wie twee dingen tegelijk doet, doet beide dingen half en geniet ook maar voor de helft.  ‘Singletasken’ levert een gevoel van geluk op en het idee dat ‘multitasken’ tijd bespaart is een mythe. ‘Multitasken’ levert juist concentratieproblemen op.

Concentratieproblemen hangen inderdaad samen met allerlei vormen van stress en onverwerkte ervaringen en dus niet met zoiets als ADHD. ADHD is niets, het is een reïficatie, een label dat vervormd is tot een feit. Zeggen dat iemand concentratieproblemen heeft omdat hij ADHD heeft is hetzelfde als zeggen dat iemand veel geluid produceert omdat hij een schreeuwlelijk is.

We zeggen nogal gauw dat afleidingen komen door anderen maar vaak komt de afleiding door onszelf. Om daar achter te komen is zelfkennis nodig. Hoe meer onverwerkte ervaringen je hebt, hoe wijder de deur openstaat voor concentratie problemen maar ook voor slaapproblemen.

Mediteren is een voortdurende afwisseling van de concentratie (aandacht houden bij het tellen van de uitademing) en afleiding. Het grootste misverstand dat over mediteren de ronde doet is dat je alleen echt mediteert als je nergens aan denkt. Voor meer over ‘het tellen’ zie mijn vorige zen-bericht.

Als je tijdens het mediteren afgeleid raakt door een gedachte, een irritatie of iets pijnlijks dan is het niet gemakkelijk om tegen jezelf te zeggen: ‘dit is mijn gedachte en die laat ik nu gaan en ik breng mijn aandacht met zachte hand terug bij het tellen’. Onze zen-leraar stimuleerde ons om de afleidingen inderdaad te laten gaan tijdens de meditatie maar ook om achteraf een notitie te maken van de afleidende gedachten voor zover wij ons deze nog herinnerden.

In het Boeddhisme zegt men: ‘Pijn is onvermijdelijk maar lijden is een optie’. In therapie werkt het samen stilstaan bij een onverwerkte ervaring, iets irritants of iets wat pijnlijk is helend. Duurzame oplossingen en veranderingen bedenken ontstaat alleen in stilte en rust. We leren door te mediteren vooral dat we stil kùnnen staan.

Ons huiswerk voor deze les was om tenminste één handeling per dag met aandacht te doen. Dit kon zijn het tanden poetsen, het ontbijten of wat dan ook voor activiteit. Eigenlijk kun je van alles een meditatie maken. Zo kunnen we meer en meer genieten en minder lijden.

5

Les over het denkmodel van zen.nl: bubbels en puntjes.

Ik leg in het kort hier uit hoe het werkt maar het denkmodel staat ook op een CD.

Ons denken wordt gevoed door energie. Idealiter wordt de stroom energie getransformeerd in heldere gedachten en gedrag. Hoe minder onverwerkte ervaringen en verlangens de transformatie vertroebelen, hoe helderder en verlichter ons denken en handelen.

Verwerkte ervaringen zijn puntjes of inzichten. Onverwerkte ervaringen worden bubbels genoemd. Bubbels nemen veel ruimte in en slokken energie op. Hoe ouder de bubbel hoe beter de afweer.

De paradox van het mediteren is dat je probeert om je aandacht te houden bij het tellen maar dat juist daardoor onverwerkte ervaringen, irritaties, verlangens of passies, enz. (bubbels) uit het onbewuste naar boven komen. Het is niet de bedoeling dat je tijdens het mediteren tegen jezelf zegt op het moment dat een bubbel voorbij komt; ‘die moet ik onthouden!’, want dit ‘ik moet het onthouden’, is op zichzelf al een bubbel.

Er is niets mis met bubbels – die horen er bij – maar een te grote hoeveelheid ervan kan problematisch worden. Bubbels slokken energie op.

Tijdens het mediteren kan een en dezelfde bubbel meerdere keren aan ons geestesoog voorbij trekken. Het is alsof je een boeiende film keer op keer ziet. Hoe vaker je hem ziet hoe meer je begrijpt hoe die film in elkaar zit. Door regelmatig te mediteren komt onverwerkte materie steeds opnieuw langs waardoor je het beter verwerkt.

“Kleine bubbels los je op met mediteren voor de grote ga je naar de psycholoog”, zegt mijn zen-leraar en wel grappig was dat hij er aan toevoegde: “hoe meer puntjes hoe wijzer, hoe meer bubbels hoe eigenwijzer”.

Puntjes zijn verwerkte bubbels. Het zijn inzichten die je verkrijgt door bewust na te denken over de onverwerkte ervaringen. Dit nadenken doe je na de meditatie. Je kunt bewust naar een punt of inzicht toewerken. Maar bubbels kunnen ook puntjes worden tijdens een droom, dus via het onderbewuste.

Een mooi doel is om je van enkele bubbels bewust te willen worden. Dit is natuurlijk ook het doel van therapie. Mijn zen-leraar gebruikt de metafoor van de afwas: “als de afwas van de vorige maaltijd er nog staat, kun je niet lekker koken”.

Ik heb ervaren dat het mediteren een enorm goed middel is voor bewustwording juist omdàt je tijdens het mediteren er naar streeft om je aandacht niet te laten afleiden door onverwerkte ervaringen. Het werd steeds helderder wat mij in de weg zat.

6

Een les over projectie en selectief waarnemen.

Hoe meer bubbels hoe minder objectief of zuiver we waarnemen. Bij projectie ken je eigenschappen van jezelf toe aan anderen en bij selectief waarnemen vallen bepaalde eigenschappen je juist extra sterk op en andere eigenschappen vallen weg.

Het is cruciaal om te beseffen dat onze ideeën over de wereld of mensen om ons heen vaak meer zeggen over onszelf dan over de wereld.

Deze les is volgens mij echt een psychologische les maar ook echt zen volgens het les-materiaaal: ‘Alleen door reflectie kunnen we zuiver waarnemen. Zen werkt niet met beelden zoals God of iets anders en daarom is zen een pure vorm van reflectie’. Volgens zen.nl is naast meditatie ook schrijven een goede methode om emoties te verwerken. Er bestaat inderdaad zoiets als schrijftherapie.

7

Deze les gaat over de hart-soetra. Een kroonjuweel van het zen-Boeddhisme. De tekst van de hart-soetra vertolkt de kern van de zen-leer in theoretische en filosofische zin. De kern ervan kan in één regel worden uitgedrukt: ‘vorm is leegte, leegte is vorm’.

De functie van een kopje is dat die leeg is en gevuld kan worden. Het is de vraag of het kopje leegte is of vorm. Ook wij mensen zijn zowel vorm als leegte. Vorm verwijst naar hoe we gevormd zijn en leegte naar ons potentieel. Alles is in verandering. Hoogstens onze ideeën kunnen vastgeroest zijn maar de dingen zelf roesten nooit vast. Een klankschaal kan ook een helm zijn. Te zeer aan de vorm vasthouden veroorzaakt lijden. Als je ruzie maakt over woorden zit je teveel vast aan de vorm. Natuurlijk is standvastigheid ook belangrijk. Denk aan een boom. Die waait niet om door zijn wortels maar ook omdat die flexibel is.

Flexibiliteit is belangrijk. Ook bij het oplossen van problemen in bijvoorbeeld gezinstherapie is flexibiliteit belangrijk. De meeste problemen in gezinnen (in systemen) komen omdat er op een rigide manier omgegaan wordt met omstandigheden, posities of relaties waar juist nieuwe manieren nodig zijn.

Door één te worden met verandering leven we in het eenheidsbewustzijn ofwel in het nirvana.

Persoonlijk spreken de volgende regels van de hart-soetra mij aan:

Omdat er geen bereiken bestaat, ondervindt degene die het volmaakte inzicht heeft, geen hindernissen in de geest. Zonder hindernissen in de geest, bevrijden we ons van illusies en verwezenlijken we nirwana.

Waarschijnlijk spreken deze regels mij aan omdat ik van jongs af aan gestimuleerd ben om onmogelijke dingen te bereiken, mijn best te doen, de oudste en de wijste zijn, enzovoort. Het idee dat ‘dit bereiken’ belangrijk is, is een vastgeroest idee.

Het reciteren van de hart-soetra is ook een stemoefening en een oefening in het beheersen van het spreken en ademen vanuit de buik.

Hier een recitatie van de hart-soetra door drie bassen: Moritz Boegel, Rients Ritskes en Misha Beliën

Hier een rap-versie van de hart-soetra

Hier een Japanse rap-versie van de hart-soetra

Hier de tekst van de hart-soetra.

 

 

4 reacties

Opgeslagen onder Filosofie, Psychologie en boeddhisme

Zen en psychologie

Enkele maanden geleden ben ik begonnen aan een zenmeditatie-cursus bij Zen.nl. Veel van wat ik daar leer vertoont raakvlakken met mijn werk en de kennis die ik als psycholoog opdeed. Rien Ritskes, de oprichter van Zen.nl ziet in het Boeddhisme een traditie van filosofie en psychologie. Hij wil met Zen.nl het voor zoveel mogelijk mensen makkelijker maken om duurzaam gelukkig te zijn.

Nu de vorige week de les over het ego ging (les 11) vond ik het tijd om eindelijk eens aan een serie berichten hierover te beginnen. Ik kwam er achter dat ik een groot ego heb dat soms te groot voor mij is. Met mijn grote ego ben ik wel in goed gezelschap. Bijvoorbeeld Mahatma Gandhi had ook een groot ego want hij wilde wereldvrede bereiken. Mahatma betekent ‘groot ego’ zei mijn zen-leraar.

Het ego is volgens zen.nl ‘het geest en lichaam sturende zelfbeeld’. We kunnen meerdere grote en kleine ego’s hebben. Ondanks de negatieve betekenis die het ego wel eens krijgt kunnen we volgens zen.nl niet zonder ego: ‘Zonder ego kom je je bed niet uit’. Door je ego kun je gemotiveerd raken.

Ik vraag me af hoe systeem-therapeutisch zen is. Want dat is mijn favoriete manier van werken: met systeemtherapie mensen helpen. Dit is psychologische hulp met aandacht voor context en interacties in het (gezins)systeem. Door meditatie kun je meer harmonie in jezelf bereiken maar daardoor ook meer harmonie met je omgeving. ‘Als je alles met liefdevolle aandacht doet zul je niet gauw vervallen in egoïstisch of onethisch handelen’, volgens het lesmateriaal.

Er zijn in ieder geval duidelijk raakvlakken met de zogenaamde rationeel emotieve therapie waarbij de vijf g’s: gebeurtenis, gedachten, gevoelens, gedrag, gevolgen centraal staan. Deze ‘psychologische’ g’s komen ook steeds terug in de lessen van zen.nl. Door zenbeoefening leren we om meer te denken wat we willen denken en te voelen wat we willen voelen. Het resultaat is dat we zo beter in staat zijn om te doen (gedrag) wat we echt belangrijk vinden in ons leven. Zo kunnen we beter met onze problemen omgaan.

Het lijkt wel alsof we bij zen.nl een antwoord zouden kunnen vinden op de vraag: Hoe moet ik leven? Dit is de vraag waarmee mensen komen zegt de Belgische psychiater Dirk de Wachter: Dokter, hoe moet ik leven? Overigens gelooft deze psychiater terecht niet in de hypes rond meditatie en mindfulness en de bijbehorende tijdschriften omdat daarmee een menselijke noodzaak commercie wordt, zoals alles in onze maatschappij. Volgens De Wachter dreigen veel manieren om ‘stilligheid’ te brengen in dit ‘hyper-leven’ in het domein te komen van een drang naar méér, efficiënter en succesvoller. De oorspronkelijke betekenis en waarde van zaken zoals ‘stilte’ kan ontaarden in een ‘ver-wellnessing’ van waarden. Op deze kritische kanttekening na heb ik ervaren dat meditatie therapeutisch kan werken.

Wanneer mensen die psychisch lijden hun heil niet zoeken bij de reguliere GGZ maar in zen of mindfulness dan is dat mede te begrijpen omdat organisatie van de GGZ zelf veelal ziek is. Natuurlijk werken er goede hulpverleners maar in het algemeen is de GGZ ver verwijderd geraakt van de filosofie en vaak ook van de psychologie. Het is de psychiatrie met de DSM stoornissen en bijbehorende psychomedicatie tezamen met het beleid van de zorgverzekeraars, die de psychiatrische classificaties gekaapt en vermarkt hebben, waardoor de GGZ ziek is. Ook in de zorg draait het om macht, geld en bureaucratie, zoals overal in deze maatschappij. Daar komt bij dat de privacy in de (gecontracteerde) GGZ zo goed als onmogelijk is geworden. Ik neem hiervan zo veel mogelijk afstand door geen contracten af te sluiten met zorgverzekeraars.

IMG_5907

De cursus van zen.nl bestaat uit 18 lessen en droeg op een positieve manier bij aan mijn persoonlijke leven. Het persoonlijke contact tussen de hulpverlener en het cliëntsysteem speelt bij psychologische hulpverlening een belangrijke rol en daarom droeg de cursus ook bij aan mijn werk. Alleen al de vaardigheid om meer en meer in het hier-en-nu te kunnen zijn leverde een belangrijke bijdrage.

Mensen die mediteren zijn zich meer bewust van wat er in hun omgeving speelt en van wat zich in hen zelf afspeelt. Op de hersenscans is te zien dat beoefenaars met meditatie-ervaring minder moeite hebben om in een gefocuste toestand te blijven. Ze kunnen beter omgaan met onplezierige gevoelens. Door te mediteren train je jezelf in het bewust aanwezig te blijven, zonder te interpreteren, zonder iets te willen veranderen, te doen stoppen of te negeren. Je voelt een onaangename prikkel of stress even sterk maar je reageert minder heftig en je kan kalm blijven. Voor meer over dit onderzoek zie o.a. ZenActueel. Voor het effect van mediteren op het brein kun je ook onderstaand filmpje bekijken.

Verandering, heling, verlichting

Mensen gaan naar een psycholoog omdat ze iets willen veranderen in hun leven, omdat ze beter willen functioneren vaak nadat er iets in hun leven is misgegaan. In de psychologie wordt gesproken van verandering, heling. Bij zen gaat het om verlichting.

Zen betekent, aandacht en inzicht als weg naar verlichting. Verlichting betekent voor de een het bereiken van een ultiem inzicht, maar voor de meeste mensen betekent het zoiets als beter slapen, meer rust en energie voelen of gemakkelijker kunnen communiceren met vrienden, familie en collega’s. Het bereiken van bewustzijn, zelfkennis en verlichting liggen dicht bij elkaar.

De overlap met de vraag om psychologische hulp is groot. Denk alleen al aan de hoeveelheid psychische problemen die door stress worden veroorzaakt of versterkt en die worden opgelost door de tijd te nemen om er over te spreken en/of door stil te zitten. Tijdens een sessie bij de psycholoog is het de bedoeling dat er met aandacht wordt geluisterd en gesproken. Het verschil met zen zit hem misschien vooral in de hoeveelheid stilte en de oefening daarin. Die is bij zen groter.

Tot zover enkele ideeën over de relatie zen en psychologie. Wat ik in de verschillende 18 lessen leerde volgt nu. Hieronder de eerste drie lessen.

1.

In de eerste les leerde ik over de meditatiehouding en sindsdien mediteer ik bijna elke dag twee maal 20 minuten. Tijdens het mediteren tel je op je uitademing steeds opnieuw van 1 tot 10 en je kijkt naar een vast punt op de vloer voor je. Dit is een gemakkelijke taak die iedereen kan uitvoeren. Omdat deze taak zo gemakkelijk is en het bewuste eigenlijk op vakantie kan, doet het onbewuste beter zijn werk. We overschatten ons bewuste. 99% van wat wij doen wordt door het onbewuste geregeld.

Je leert dat je niet overal op hoeft te reageren. Je leert dat je aandacht kunt richten op dingen waarop je het wil richten. Je leert te denken wat je wilt denken. Dit draagt bij aan autonomie en concentratie.

Mediteren bestaat uit drie dingen: Uit de houding en het tellen van de uitademing, uit afleidingen en uit het zien van onze gedachten en deze weer laten gaan. We kregen de opdracht om na de meditatie te noteren waar onze gedachten tijdens het mediteren heen gingen voor zover we ons deze gedachten herinnerden.

Ik dacht dat ik die 2×20 minuten mediteren zou gaan ervaren als tijdverspilling en mij zou gaan vervelen maar dat bleek niet het geval. Integendeel. Er gebeurt veel tijdens het mediteren. Soms voel ik mijn hart kloppen. Op een keer brak de zon door wat ik ervoer als een enorme gebeurtenis. Het fascineert mij hoe ik steeds weer afgeleid raak van het tellen. Gedachten aan mensen passeren de revue, wat ze zeiden of wat ze deden, een compliment wat ik had gekregen of juist een kritische opmerking, een dode kat die ik in een documentaire had gezien, soms lijkt de vloer te bewegen in mijn ogen, lichamelijke ongemakken, kramp in de benen, enz. enz. Er gebeurt ontzettend veel, hoewel het soms rustig kan zijn. Geen verveling dus.

Het idee om meer te leren vertrouwen op mijn onbewuste sprak mij aan. Niet altijd alles onder controle willen hebben, accepteren dat je iets nog niet begrijpt of weet. Minder angst, meer vrede, meer rust.

2.

We kregen de opdracht om doelen te formuleren voor wat we wilden bereiken met de cursus. Ook al is bij zen de doelloosheid het hoogste doel. Onze doelen moesten SMART zijn maar we moesten ze ook weer kunnen loslaten. Zen leert je om de knop op ‘aan’ en op ‘uit’ te zetten. Zen leert je om je energie te bundelen. Daarbij gaat het om het proces; het doel is het proces, is de weg. Denk aan het spreekwoord: ‘Het bezit van de zaak is het einde van het vermaak’.

Goed weten waar je naar streeft maakt ook dat je het los kunt laten. We moesten ons doel formuleren in haalbare, positieve en concrete termen. Dit deed me denken aan de ‘wondervraag‘ van de oplossingsgerichte therapie: ‘Stel dat er een wonder gebeurt en morgen als je wakker wordt is je probleem opgelost, waaraan merk je dit’? Met deze vraag wordt de cliënt uitgedaagd om na te denken in positieve en concrete termen.

Zen is geen ontspanning, het is een serieuze aandachtstraining. We vluchten niet voor stress en ongemak maar we bekwamen ons er in om er bij te blijven en er evenwichtig mee om te gaan.

3.

Ik koos als doel om meer vertrouwen en meer mildheid te bereiken. Ik ga mijn strenge innerlijke criticus aanpakken. Ik wil er meer op vertrouwen dat hetgeen er op mijn pad komt dat ik daar klaar voor ben. Meer zelfvertrouwen. Heel concreet wil ik het aantal afstraffende gedachten verminderen. Ik wil leren om heel te blijven in het hier-en-nu onder àlle (ha, ha) omstandigheden. Ik gaf mijzelf als waardering voor deze doelen nu een 5 en wil over een half jaar mij zelf kunnen waarderen met een 7.

Over de innerlijke criticus spreekt ook een andere cursist van zen.nl in dit sympathieke filmpje en het heet: ‘Een schip vol zen’.

Nu ik mijn meditatiedoel had geformuleerd werd ik mij er sterker van bewust hoe zeer mijn zelfvertrouwen en mildheid aan onderhoud toe waren. Hoe ik gewend was om (vooral) mijzelf af te rekenen op kleine fouten en gebreken en hoe vaak ik fantaseerde dat anderen mij daar op zouden afrekenen. Eigenlijk was dit alles te herleiden naar de zogenaamde ‘oerbubbel’ van de angst. Over bubbels later meer.

Als psycholoog zie ik mijn eigen probleem als een neurotische angst en als ik mijzelf zou kunnen behandelen zou ik een behandeling willen gericht op het verwoorden van mijn diepere verlangens tijdens angstige momenten. Een therapie gericht op het gevoel van een veilige hechting. Veilige hechting is gebaseerd op een innerlijk model van jezelf als competent en ‘om van te houden’ en van de ander als veilig en betrouwbaar.

Wat ging ik binnen de cursus doen om mijn doel te bereiken? Elke dag evalueren en twee dingen opschrijven die goed gingen en één ding opschrijven wat beter kon met betrekking tot mijn doel. Dit soort van huiswerk krijgen cliënten van een (cognitieve) therapeut ook vaak mee. Maar nu zijn de rollen omgedraaid!

Het huiswerk helpt bij de bewustwording en bij het op gang brengen en versterken van een veranderingsproces. Dat heb ik nu weer eens zelf ondervonden. En ik blijf voorlopig 2 x 20 minuten per dag mediteren.

Over de volgende lessen later meer. Hier een eerder bericht met een leuk filmpje over ‘mindfullness’.

IMG_6072

De foto’s zijn genomen in Meijendel, de eerste foto vlak voor zonsopgang en de tweede vlak er na.

 

 

 

4 reacties

Opgeslagen onder Filosofie, Psychologie, Psychologie en boeddhisme, Psychotherapie, Systeemtherapie

Mindfulness helpt bij stress

Bekijk dit ontzettend leuke en leerzame filmpje:

Meer over stress op dit blog hier.

2 reacties

Opgeslagen onder Psychologie en boeddhisme