Categorie archief: Persoonlijk en politiek

Wat mensen waardevol vinden

‘Thuis zouden we dit niet steunen’

Winter heeft het over de ontzielde onderneming:

‘Een onderneming waar menselijke waarden en inspiratie er niet toe doen. Besluiten worden enkel ingegeven door financiële parameters en de eisen van het kapitaalmarktsysteem, of bij andere grote organisaties door andere meetbare output. Kennen jullie de film The Company Men met Ben Affleck? Die gaat over een Amerikaanse scheepswerf die vanwege de recessie en prijsconcurrentie uit Japan en Korea elk jaar honderden mensen ontslaat. Op een bepaald moment moet de man die iedereen ontslaat er zelf uit. Als hij verhaal haalt bij de ceo, zegt deze: “Dit is wat aandeelhouders van mij verwachten. Dit is hoe de markt werkt.” Die conversatie in de megalomaan grote kamer van de ceo is ontluisterend.’

Het is alsof managers van beursgenoteerde ondernemingen geen eigen wil hebben.

‘Er is constante druk om te “leveren”, elke maand, elk jaar opnieuw, ook al ontwricht het gezinnen, samenlevingen en het milieu. Als advocaat stond ik eens de Nederlandse commissarissen van sigarettenproducent BAT bij. Zij verzetten zich tegen sluiting van de fabriek in Zevenaar en verplaatsing van het werk naar Polen omdat arbeid daar goedkoper is. De helft van het dorp werkte in die fabriek. Het besluit had een directe impact op vijfhonderd gezinnen. Dat zijn mensen waar je bij sluiting niet voor zorgt, waar je je niet betrokken bij voelt. Financieel is het allemaal verstandig, maar past het bij wat je thuis aan je kinderen vertelt over waar het leven over gaat, wat er echt toe doet?’

Nu gaat het hier om een sigarettenfabriek waar mensen geld verdienden en een leven opbouwen ten koste van de verslaving van andere mensen. Geen bezield doel voor een onderneming. Maar het gaat er in dit voorbeeld om dat de ondernemers in hun formele rollen zichzelf op een beangstigende manier conformeren aan veronderstelde wetmatigheden die ze thuis niet zouden steunen.

‘In het model van de kapitaalvennootschap is de kapitaalverschaffer uiteindelijk altijd de dominante partij. Bij bedrijven met een sterke sociale verankering – ik denk aan bedrijven met circulaire doelstelling, aan organisaties in de zorg en integratie, de zaterdagmarkt bij ons om de hoek, maar het kan ook gaan om een bank of verzekeraar – kunnen we voorkomen dat het maatschappelijk nut steeds ondergeschikt is aan de financiële waarde voor kapitaalverschaffers. En wel door behalve een stem ook echt stemrecht te geven aan alle belanghebbenden. We hebben in Nederland de mond vol van het Rijnlandse model, kapitalisme met een menselijk gezicht, maar dit is het echt. Het gaat dan niet om stemrecht over operationele details als de kleur van de verpakking, maar over fundamentele vragen als waar de onderneming voor staat, welke producten bij de missie passen en of je kunt samenwerken met een partij die de waarden van de onderneming niet deelt. De coöperatie is een heel flexibele rechtsvorm. ‘
Advertenties

Een reactie plaatsen

Opgeslagen onder Onderwijs, Opvoedkunde, Persoonlijk en politiek

Helder denken en kritisch denken

Deze week in het Filmtheater Hilversum werd psycholoog, filosoof, journalist en mede oprichter van de Argumentenfabriek, Kees Kraaijeveld, geïnterviewd voor een goed gevulde zaal. Hij schreef dit voorjaar een artikel in de Volkskrant over wat volgens onderzoek steeds weer opnieuw de grootste zorg van Nederlanders schijnt te zijn.

Onze grootste zorg gaat over onze mentaliteit; over onze manier van denken. Over hoe we samenleven. Over hoe we ons gedragen en voelen. Over de ‘verhuftering’.

Het artikel in de Volkskrant: ‘Stop met dat gemopper. Laten we als samenleving trainen in geluk’, werd tijdens het interview aangehaald en heb ik er voor dit bericht bij gepakt.

We vinden denken en mentaliteit belangrijk maar we doen er niet veel aan, zegt Kraaijeveld, ook beleidsmatig niet. Mede hierom richtte hij de Argumentenfabriek op. Inmiddels 30 medewerkers trainen o.a. beleidsmakers om helder te denken door middel van het visualiseren van argumenten: een argumenten kaart.

Helder denken is denken waar structuur in zit en kan er voor zorgen dat mensen betrokken blijven en niet afhaken. Mensen vinden het prettig om argumenten te visualiseren; ze vinden het fijn om grip te krijgen op de ‘overload’ aan informatie. Mensen vinden het prettig om de tijd te krijgen om na te denken. Argumenten voor en tegen komen op een rij. Je leert om van perspectief te wisselen. Je leert om optimistische verklarings-taktieken te onderscheiden van negatieve. Je traint mentale fitheid en veerkracht. Hierdoor wordt het makkelijker om te wegen en te besluiten. En daar is behoefte aan.

Helder denken is volgens Kraaijeveld ook positief denken

85% van de Nederlanders noemt zichzelf ‘gelukkig en welvarend’ maar we menen met zijn allen ook dat de toestand in de wereld alleen maar is verslechterd. Volgens Kraaijeveld is dit beeld verwrongen en komt het omdat negatieve berichten een grotere invloed hebben op ons brein dan positieve. En deze ‘negativiteitsfout’ zit ons dwars zegt hij. Kraaijeveld in de Volkskrant:

We zijn overmatig kritisch, ook op ons eigen functioneren. Kijk maar naar de stijging van het aantal burn-outs. Onder al het gerapporteerde geluk ligt veel somberheid. De pakweg 800 duizend Nederlanders die nu antidepressiva slikken, doen dat heus niet allemaal voor niets.

Ik ben er niet zo zeker van of ‘burn-outs’ alleen veroorzaakt worden door overmatige zelfkritiek of negatief denken. Volgens mij komen ze eerder door van bovenaf opgelegde werkdruk en door de extreme prestatiegerichtheid. We worden overvraagd en overvragen onszelf.

Misschien wil Kraaijenveld het leven leuker maken met het positieve denken maar is dat wel de kant die we op moeten? Het lijkt er op dat hij denkt dat de grote problemen van deze tijd overgaan als we maar een roze bril opzetten.

Economie en mentaliteit

Beleid moet niet gaan over ‘meer economie’ maar over ‘meer mentaliteit’, zegt hij. Daar kan ik in mee gaan. Een toehoorder in de zaal vroeg wat hij dacht over de ‘participatie samenleving’.  De boodschap daarvan is: ‘doe zèlf iets en wacht niet op de overheid’, maar het werkt niet. Het idee van de ‘participatiesamenleving’ is weliswaar gericht op de veerkracht van mensen maar de regering investeerde er niet in. Integendeel; de regering bezuinigde. Het individualisme – en het egoïsme bleven alle ruimte krijgen.

Kraaijeveld haalt in de Volkskrant de econoom Layard er bij. Volgens Layard zal ons welbevinden niet lineair doorgroeien naarmate we rijker worden. We moeten eerder streven naar ‘bruto nationaal geluk’ dan ‘bruto nationaal product’.

Layard ontwikkelde samen met de Britse regering grootschalig beleid gericht op het verbeteren van de mentale gezondheid. Jaarlijks worden bijna een miljoen Britten geholpen bij het voorkomen en genezen van depressie en angststoornissen, schrijft Kraaijeveld in de Volkskrant maar voor zover ik weet breekt de conservatieve regering in Groot-Brittannië nu juist de gezondheidszorg af, waaronder de geestelijke gezondheidszorg. Hoeveel helder denken is hier bij te pas gekomen?

Kraaijeveld denkt dat de maatschappij ‘maakbaarder’ is dan we denken. Dit wil ik geloven en vind ik hoopgevend. Hij geeft als voorbeeld dat we in de laatste 20 jaar heel anders zijn gaan denken over roken. Goeie ideeën zijn inderdaad besmettelijk. Ik herinner me Oscar Wilde die zei:  ‘Stronger than a thousand armies, is an idea whose time has come.’

Waar zet je positieve psychologie en mentale veerkracht voor in?

Kraaijeveld wil bij mentaliteitsverbetering gebruik maken van de zogenaamde positieve psychologie, de wetenschap over hoe mensen mentaal kunnen floreren. Deze psychologie is gebaseerd op de bevindingen van psychologen zoals Martin Seligman en Carol Dweck. Er schijnt wereldwijd een beweging gaande te zijn gericht op mentale vooruitgang, zowel individueel als collectief.

Ook hier een kritische kanttekening: Seligman maakt furore in de VS, onder andere met programma’s waarmee hij de mentale veerkracht van de Amerikaanse strijdkrachten weet te vergroten. ‘Hunt the good stuff’, zegt men nu stoer in het Amerikaanse leger. Seligman heeft de militairen onder meer geleerd dagelijks hun positieve emoties bij te houden in een dagboek. En dat werkt.

Furore maken met het stimuleren van positief denken binnen een organisatie als het Amerikaanse leger kan ik niet zien als positief. Soldaten veerkrachtig maken zodat ze nog meer Afghaanse, Jemenitische en andere burgers kunnen doden vind ik zelfs zeer kwalijk! Psychologen zouden hun kennis daarvoor niet moeten inzetten.

Het werk van Dweck kan ik wèl zien als positief. Met haar ‘growth mindset’ wil Dweck onder meer bereiken dat we, naast meer energie om inspanningen te leveren op het gebied van het leren ook meer gelijkheid en meer kansen voor kinderen uit lagere milieus creëren.

Een mentale schijf van vijf

Seligman noemt vijf terreinen die aandacht verdienen bij een mentale leefstijl verandering: emoties, betrokkenheid, relaties, betekenis en prestaties. Zodra het op deze gebieden beter gaat, ben je als mens mentaal fitter.

Hoe bouwen we een samenleving waarin mensen floreren op elk van deze deel terreinen?

  • Het gaat erom dat we meer positieve emoties ervaren. Blijdschap, plezier, geluk. Dat begint met begrijpen van wát je voelt. Psychologen noemen dit: emotie-differentiatie. Mensen die beter weten wat ze voelen, kunnen gevoelens beter bijsturen, bijvoorbeeld door rekening te houden met de negativiteitsfout en er bewust positieve emoties voor in de plaats te zetten.
  • Ook betrokkenheid begint bij weten wát je intrinsiek motiveert en wat niet. Vervolgens is het dan de kunst tijd te maken voor de dingen waar je plezier in hebt. In utopische zin betekent betrokkenheid een samenleving waarin mensen zichzelf beter kennen, waarin we weten waarin we goed zijn en dingen doen waarvoor we intrinsiek gemotiveerd zijn.
  • Relaties, het derde aandachtsgebied, bepalen ons bestaan. Tegelijkertijd weten we hoe moeilijk het is om zinvolle relaties te onderhouden. De psychologie biedt al honderden interventies waarmee we de kwaliteit van onze relaties kunnen verbeteren; gesprekstechnieken, aandachtiger luisteren, conflicthantering. Het kan allemaal veel beter en dat is leerbaar. In utopische zin verschijnt er zo een samenleving waarin we beter met elkaar omgaan, minder misverstanden, minder frustratie, minder agressie, minder gepest, gezanik en gezeur. Meer complimenten, meer steun voor elkaar, meer aandacht, meer vertrouwen en meer vriendschap.
  • Behalve zinnige relaties willen mensen ook betekenisvol bezig zijn. Dat is aandachtsgebied vier. Voor de meeste mensen is religie hierbij de belangrijkste steunpilaar. In het geseculariseerde Nederland is het aan onszelf om het bestaan zin te geven. Dat is niet eenvoudig. Het vergt gerichte introspectie, verbeeldingskracht en oefening: je eigen waarden expliciet maken; nieuwe betekenisvolle gewoonten en rituelen ontwikkelen. De mentale utopie is een samenleving waarin mensen weten wat ze belangrijk vinden en waarom. Een samenleving met minder verveling en zinloosheid en meer zinvolle gesprekken en nieuwsgierigheid naar elkaars waarden.
  • Het vijfde aandachtsgebied heeft te maken met presteren. Het gevoel iets goed te kunnen en daarvoor waardering te krijgen, is geweldig. Tegelijkertijd zien we steeds meer mensen gebukt gaan onder ‘prestatiedruk’. Met haar groeimentaliteit-aanpak heeft Stanford-hoogleraar Carol Dweck laten zien dat gezond presteren iets is wat we kunnen leren. De mentale utopie is daarom een samenleving vol prachtige menselijke prestaties, waarin we uitdagingen waarderen, volhouden bij tegenslag en elkaar steunen. Waarin we inspanning zien als manier om vooruit te komen en we gemotiveerd raken door het succes van anderen.

Mentale utopie

Kraaijeveld heeft het over een mentale utopie: ‘Stop met dat gemopper, schrijft hij in de Volkskrant. Laten we ons als samenleving trainen in geluk’.

Als meer mensen positief in het leven staan, is het makkelijker je te wapenen tegen de ingebakken negativiteit. Werken aan zelfkennis, aan positieve emoties, aan meer betrokkenheid, aan betere relaties, aan betekenis en aan prestaties doe je niet alleen. Mentaliteitsverbetering is hierdoor lekker besmettelijk.

Een betere mentaliteit heeft positieve neveneffecten, benadrukken Seligman en zijn collega’s. Betere motivatie, hogere productiviteit, minder relationele ellende, minder ziekten.

De mentale utopie is een prachtdoel. Niet alleen voor u en voor mij, maar ook voor de politiek, het bedrijfsleven en het onderwijs. De ingrediënten voor een ‘nationaal programma mentale vooruitgang’ liggen al klaar: meer karaktervorming en psychologie op school; meer tijd en aandacht voor reflectie en mindfullness in de zorg; progressiegericht leidinggeven en meer vertrouwen op de werkvloer; op waarden gebaseerde besluitvorming in de bestuurskamers; en politiek sturen op een breder welvaartsbegrip, waarin de kwaliteit van onze mentaliteit centraal staat.

Het klinkt allemaal fantastisch maar ik blijf graag nog wat door mopperen. Zoals bijvoorbeeld op de waarde die gehanteerd wordt in de bestuurskamers van grote concerns. Hun enige waarde is namelijk: winst maken. Dit bleek onlangs weer eens uit een commentaar in De Correspondent op een interview met Shell baas Van Beurden over klimaatverandering. Zonder kritiek op kapitalisme en militarisme kom je er niet. Aan kritisch denken is net zoveel behoefte als aan helder denken.


Kraaijeveld schreef eerder een pleidooi voor de waarheid waarover op dit blog het bericht: Streven naar waarheid kan verbinden.

Over de toename van depressie en het gebruik van pillen heeft psychiater Dirk de Wachter ook interessante dingen te zeggen. Zie het bericht: Het idee dat het leven vooral leuk moet zijn, is dè ziekte van deze tijd

Voor meer over Carol Dweck lees: ‘Manier van denken bij het leren: geloven in groei’. 

Een reactie plaatsen

Opgeslagen onder Filosofie, Persoonlijk en politiek, Psychologie

Verslaafd

Leuke cartoon van Anabella Meijer – kanai.nl

 

Een reactie plaatsen

Opgeslagen onder Persoonlijk en politiek, Psychologie en klimaat

Kleindochter van Martin Luther King heeft ook een droom

Haar droom gaat over een wereld vrij van geweren. Ze sprak in Washington een grote menigte toe die demonstreerde voor het aan banden leggen van het gebruik van geweren.

1 reactie

Opgeslagen onder Persoonlijk en politiek

Het belang van introspectie volgens Griet Op de Beeck

Interessante uitspraak van Griet Op de Beeck in een interview met Jeroen van Kan tijdens een speciale TV uitzending van VPRO Boeken ter gelegenheid van de Boekenweek 2018. Zij heeft het Boekenweek-geschenk geschreven en was te gast in het programma.

Introspectie is het begin van alles. Als alle Amerikanen aan zelfonderzoek gedaan hadden dan hadden ze geweten waar al hun angsten en frustraties vandaan kwamen, dan hadden ze niet hoeven wijzen naar de grote, boze, foute wereld en dan hadden ze ook nooit Trump verkozen. Daar ben ik diep van overtuigd.

Eerder schreef ik over haar interview in het VPRO TV programma Zomergasten: Een ode aan de psychotherapie van Griet Op de Beeck.

2 reacties

Opgeslagen onder Persoonlijk en politiek

Een mij, mij, mij maatschappij

“We houden van onszelf en nu geven we het eindelijk toe: Het is een ‘me, me, me society’ waarin we leven”.

Gevonden in de Huffington Post (een verzameling Amerikaanse weblogs): een artikel over narcisme. En een interview met de schrijfster/moeder Tina Swithin van het boek: ‘Divorcing a narcissist’, en met klinisch psycholoog Dr. Craig Malkin. Hieronder een samenvatting van het artikel en het interview door Nancy Redd.

Voor Engelstalige lezers en luisteraars hier de link naar het hele artikel met het interview op Huff Post Live.

De formele diagnose narcistische persoonlijkheidsstoornis doet volgens Malkin nauwelijks recht aan de rijkdom en de complexiteit van het narcisme. In het oog vallende kenmerken zijn een totaal gebrek aan empathie, een grandioze uitstraling en een woede over imperfecties of menselijke fouten. Er zijn ook meer subtiele kenmerken van narcisme die je niet over het hoofd moet zien.

De vijf meer subtiele tekenen die duiden op narcisme

Geen enkele van deze tekenen op zichzelf bewijzen dat je met narcisme te maken hebt maar als je veel van deze tekenen ziet ben je gewaarschuwd. Het zijn vijf manieren om kwetsbaarheid te ontwijken en dat is de favoriete strategie van iemand met veel narcistische kenmerken.

1. Gevoelens van onzekerheid projecteren. Het is een projectie spel waarbij iemand dingen zegt of doet, meer of minder subtiel, waardoor de ander zich minder slim, minder voldaan, minder competent gaat voelen. Het is alsof iemand zegt: hier, ik wil niets met gevoelens van onzekerheid te maken hebben, neem jij ze maar. Denk aan de baas die jouw werkwijze bevraagt nadat er door zijn eigen besluiten iets mis is gegaan, denk aan een ‘date’ die niet begrijpt wat jij zegt ook al ben je volkomen duidelijk geweest of denk aan een vriend die jou altijd halve complimenten geeft (“vrij goed gedaan deze keer”). Zo iemand doet graag bij jou het licht uit om zelf beter voor de dag te komen.

2. Angst voor emoties. Iedereen heeft gevoelens en we ervaren allemaal allerlei gevoelens in het contact met anderen. Dit betekent dat je geraakt kunt worden. Iemand met veel narcistische trekken verafschuwt dit idee omdat hij volkomen autonoom wil blijven en op geen enkele manier beïnvloed of geraakt wil worden door iets of iemand anders. Zij zullen gauw van onderwerp veranderen. Ze zullen niet toegeven dat iets hen kwaad maakt. Lees meer hierover in het bericht: Angst voor intimiteit.

3. Een onsamenhangend gezinsverhaal. Narcisme wordt geboren uit verwaarlozing en misbruik, beiden beruchte oorzaken van een onveilige hechting (voor meer over hechting op dit weblog: hier en hier). Zo iemand is erg onzeker. Onveilig gehechte mensen kunnen niet samenhangend praten over hun gezin en kindertijd. De verhalen over hun kindertijd kloppen niet; de herinneringen zijn tegenstrijdig, verwarrend en zitten vol hiaten. Meestal lopen deze mensen rond met een perfect familieverhaal wat een mythe is. Als jouw ‘date’ de loftrompet over zijn familie afsteekt en de redenen voor zijn lofrede vaag zijn of discutabel, kijk dan uit.

4. Heldenverering. Mensen met veel narcistische trekken hebben de neiging om anderen te adoreren of op een voetstuk te plaatsen. De logica daarachter is: “als ik iemand die dichtbij mij staat als perfect beoordeel dan zal iets van die perfectie op mij afstralen, dan word ik met die perfectie geassocieerd. Zo iemand weet wel dat perfectie niet bestaat maar wanneer het idool uiteindelijk van zijn voetstuk valt – want dat gaat een keer gebeuren – dan kun je beter uitkijken, want de teleurstelling zal zeer zure reacties oproepen. Kijk uit voor welke druk dan ook om aan een beeld van perfectie te voldoen, ongeacht hoe heerlijk de vleierij ook mag aanvoelen.

5. Grote behoefte aan contrôle. Iemand met veel narcistische trekken kan er niet tegen om te zijn overgeleverd aan iemands genade omdat dit hem/haar er aan herinnert dat ze niet onkwetsbaar of geheel onafhankelijk zijn en dat ook zij wel eens iets aan iemand moeten vragen. En wat erger is; iemand zou hen een verzoek kunnen weigeren. In plaats van een behoefte of een voorkeur uit te spreken, manipuleren en orkestreren zij mensen en gebeurtenissen zodanig dat de uitkomst voor hen het meest gunstig is. Op zijn ergst manifesteert zich dit in grof en controlerend gedrag. Denk aan de man die thuis komt van zijn werk en zijn vrouw uitscheldt omdat het eten niet klaar is. Hij haalt juist op dit moment zo uit omdat hij afhankelijk is van zijn vrouw, iets wat hij liever vermijdt. Maar de contrôle is meestal veel subtieler. Wees op je hoede wanneer iemand je nerveus maakt over het aankaarten van bepaalde onderwerpen of wanneer je je voorkeur uit. Iemand met narcisme zal een manier vinden om een ander, tijdens het maken van keuzes een gevoel te geven van op verboden terrein te zijn. Ook zonder kwaad te hoeven te worden kan iemand door middel van een afkeurende huivering, een op het laatste moment veranderen van plan of het chronisch te laat komen wanneer jij iets geregeld hebt, in controle proberen te blijven. Er kan eerder sprake zijn van een subtiele slijtageslag dan van een ronduit aantasten van jouw wensen en keuzevrijheid.

Het interview met Swithin en Malkin

Volgens Malkin is het narcistische dilemma dat je van buiten luid, belangrijk en opschepperig doet en daaronder het gevoel hebt van niet echt een persoon te zijn; dat je je van binnen leeg, klein en defect voelt. Vrouwen met veel narcistische trekken focussen op de mode en machtige mannelijke vrienden en mannen met veel narcistische trekken focussen op opscheppen en op andere mannen met narcisme. Ze zijn uitermate charmant, slim en aantrekkelijk en ze zijn meesters in het presenteren van zichzelf en er goed in om het te doen met wat ze in huis hebben want daarin oefenen ze de hele dag.

Meestal zijn mensen met veel narcistische trekken als kind door hun ouders geprezen maar zijn de ouders verder koud en kunnen ze hun kind niet troosten.

Als je van het narcisme af zou willen komen kun je het beste gaan focussen op van binnen uit gevoelde en  duurzame waarden en op de gemeenschap om je heen. Er is ook een normaal en gezonde vorm van narcisme namelijk dat je gewoon trots bent op wat je doet.

vanstraaten

Voor meer over narcisme op dit blog: Narcisme: “Dat maak ik zelf wel uit” en Waarom we narcistischer zijn geworden.

Een helpende web-site voor slachtoffers van mensen met een ernstig vorm van narcisme, is die van Iris Koops: Het verdwenen zelf.

Hier een mooie uitleg over de twee kanten van narcisme: het grandioze narcisme en het kwetsbare narcisme.

Een reactie plaatsen

Opgeslagen onder Persoonlijk en politiek, Psychologie

Vrede ligt voortdurend op de loer

Dit blijkt uit een bijdrage van Rutger Bregman in De Correspondent: ‘Laten we dit Kerstverhaal aan elkaar vertellen – juist nu’.

Het vertelt het verhaal van de soldaten die met Kerst spontaan en massaal ophielden met vechten tijdens de Eerste Wereldoorlog (1914-1918). Het was ongelooflijk wat er toen aan het front gebeurde maar het bewijs is overweldigend. Er zijn talloze verslagen van ooggetuigen die het zelf ook maar nauwelijks konden bevatten.

Maar Kerst 1914 was niet de enige keer dat er spontaan vrede uitbrak. Het gebeurde ook tijdens de Spaanse Burgeroorlog, tijdens de Boerenoorlog, tijdens de Amerikaanse Burgeroorlog, tijdens de Krimoorlog, en tijdens de oorlog van Napoleon tegen de rest van Europa.

Waarom we dit Kerstverhaal aan elkaar moeten vertellen? Bregman:

Het benepen nationalisme is terug. De ongelijkheid groeit weer. Jonge mensen voelen zich eens te meer aangetrokken tot demagogen die beloven af te rekenen met een decadente elite. Ondertussen is een nieuwe generatie van slaapwandelaars aan de macht, politici die voortmodderen terwijl de democratie verslapt en de planeet opwarmt.

Ik weet niet of er slaapwandelaars aan de macht zijn of politici die wat aanmodderen. Noem me wantrouwig maar ik zou eerder denken dat er hebzuchtige cynici aan de macht zijn. En volgens mij hebben veel te weinig mensen door dat zij tegen anderen opgezet worden.

Uit onderzoek blijkt steeds opnieuw dat hoe verder van het front, hoe meer mensen geloven in het vijand-beeld dat machthebbers oproepen. Hoe verder van het front, hoe groter de haat. Haat die de samenleving wordt ingepompt.

We kunnen misschien troost putten uit het feit dat propaganda ons ook weer samen kan brengen. Een voorbeeld van hoe dit werkte is volgens Bregman te vinden in het Colombia van 2006. De oorlog daar duurde op dat moment dan al meer dan vijftig jaar.

Maar liefst 220.000 mensen zijn omgekomen. Het leger, rechtse paramilitairen en guerrillabewegingen als de FARC hebben gruwelijke oorlogsmisdaden gepleegd. Er is een hele generatie opgegroeid die nog nooit vrede heeft gekend. En het leger weet inmiddels: met grof geweld valt deze strijd niet te winnen.

Het verzoek om de wapens neer te leggen kwam in 2006 van het ministerie van defensie onder leiding van Juan Manuel Santos, die later president werd en de Nobelprijs voor de Vrede kreeg. Een reclamebureau werd door het ministerie ingeschakeld en die deed onderzoek naar de doelgroep: de guerilla’s. Ze probeerden te begrijpen wat de strijders de jungle in drijft – en wat ze daar houdt. Keer op keer komen ze tot dezelfde conclusie: dit zijn gewone mensen die gevoelig blijken voor de kerstboodschap, die verlangen naar hun moeders en hun wapens willen inleveren als ze een toekomst krijgen. De reclame campagnes leverden een belangrijke bijdrage aan de vredesbesprekingen die in 2011 begonnen. Colombia is nog steeds geen hemel op aarde maar Bregman ziet dit wel als een hoopvol verhaal.

Santos was een leider op zoek naar vrede maar meestal zijn het de leiders die niets willen horen van vrede. Die vrede een plaag vinden. Terug naar de Eerste Wereldoorlog:

Op 29 december 1914 vaardigde het Duitse Hoofdkwartier een bevel uit: alle vriendelijkheid jegens de vijand was ten strengste verboden. Ook een Britse veldmaarschalk beviel dat ieder gebaar van vriendschap moest stoppen. Wie ongehoorzaam was, werd voor de krijgsraad gesleept.

In de daaropvolgende jaren was de legertop beter voorbereid. Met kerst 1915 liet de Britse High Command de vijandelijke posities dag en nacht bombarderen, om zo iedere Kerstgedachte de kop in te drukken. Luitenant Wyn Griffith van de Royal Welsh Fusiliers schreef over ‘strikte orders… We moesten bezeten blijven door een geest van haat, en iedere toenadering met lood beantwoorden.’

Toch bleef vrede op de loer liggen.

Duizenden soldaten deden hun best om de vrede te bewaren. In het geheim stuurden ze brieven naar elkaar. ‘Wees op je hoede morgen,’ schreef een Franse eenheid. ‘De generaal komt onze positie bezoeken. […] we zullen moeten vuren.’ Een Brits bataljon kreeg een vergelijkbaar bericht van de Duitsers: ‘We zullen jullie kameraden blijven. Als we worden gedwongen te vuren, dan zullen we te hoog schieten.’

Op sommige plekken hield de wapenstilstand nog weken stand. En ondanks alle maatregelen van hogerhand zouden nog meer uitbraken van vrede volgen. Toen in 1917 de helft van de Franse divisies begonnen te muiten, hadden de Duitsers het niet eens door! Voor zover zij wisten hielden de Fransen zich gewoon aan de oude, stilzwijgende afspraak om niet te schieten.

De historicus Tony Ashworth beschrijft Kerst 1914 als het plotselinge boven water komen van ‘een grote ijsberg.’

Laat die metafoor even tot je doordringen. Zelfs in oorlogstijd is er een berg van vrede, die ieder moment kan bovendrijven. Generaals, politici en ophitsers moeten alles uit de kast trekken – geweld, dwang, nepnieuws – om die berg onder water te duwen. Haat en vijandschap zitten namelijk niet diep in onze natuur, maar vormen een dunne laag op een goed hart.


 

Een reactie plaatsen

Opgeslagen onder Persoonlijk en politiek