Wat voor schepselen zijn wij?

Dit is een brede vraag. Maar het is wel een belangrijke vraag in ons tijdperk van het antropoceen. Een nieuw en gevaarlijk geologisch tijdperk waarin de macht van de mens zo groot is geworden dat deze in staat is om het leven op aarde te vernietigen.

Hierover schrijft Clive Hamilton in The Guardian, schrijver van het boek: ‘The defiant earth’. De uitdagende aarde.

Wat voor schepselen zijn wij? Zijn wij rivalen geworden van de natuur? Het lijkt er op dat we zo krachtig zijn dat we het natuurlijk verloop van de aarde kunnen veranderen maar we zijn niet in staat om onszelf te reguleren. We gaan eigenlijk gewoon op de oude voet verder.

Sommige mensen vinden het een absurd idee dat wij onszelf zouden zien als een geologische kracht van betekenis. De mens zou te nietig zijn om het klimaat te kunnen veranderen.

Weer andere mensen denken dat de aarde en de evolutie iets is waar God over gaat waardoor het vrijpostig of zelfs godslasterlijk zou zijn om te denken dat wij mensen zò almachtig zouden zijn dat we de aarde kunnen veranderen.

Sociale wetenschappers zijn met mensen bezig en daar geheel door in beslag genomen. Zij zijn niet bezig met de aarde. Dat mensen op de eerste plaats staan en niet de aarde of de natuur of het klimaat komt ook door de media die de ecologische crisis zien als een verschijnsel dat ver van ons af staat. Niet iedereen is het daar mee eens natuurlijk.

Om de schaal van de gebeurtenissen op aarde te kunnen bevatten moeten we niet alleen uit onze ‘mens bubbel’ komen maar moeten we een denkstap maken richting het ‘aarde-systeem denken’. We moeten de aarde gaan zien als een complex en dynamisch systeem.

Het is één stap om te bedenken dat wij mensen het landschap, de oceanen en de atmosfeer beïnvloeden maar het is een andere stap om te begrijpen dat onze activiteiten het functioneren van de aarde als geheel, als complex, dynamisch en voor eeuwig evoluerend systeem verstoort; het is een extra denkstap om onze aarde te zien als een systeem van talloze in elkaar grijpende processen. Het gaat hier om het systeemdenken dat mij als systeemtherapeut natuurlijk aan het hart gaat.

Als je nagaat dat paleo-klimatologen met een redelijke waarschijnlijkheid kunnen voorspellen dat de volgende ijstijd zal  plaatsvinden over 50.000 jaar, maar dat deze ijstijd waarschijnlijk onderdrukt zal worden door de kooldioxide die millennia lang in de atmosfeer zal blijven dankzij de menselijke activiteiten van de 20e en 21e eeuw, dan sta je toch wel even stil bij de impact die wij mensen hebben. Dan mogen we toch wel eens opnieuw gaan nadenken over onze geschiedenis en maatschappij en iets verder kijken dan onze neus lang is.

Hoe is het toch mogelijk dat ondanks de grote hoeveelheid wetenschappelijk bewijs over het antropoceen en de enorme gebeurtenissen die zich momenteel voltrekken, wij niet voldoende in staat zijn om hier op een passende manier op te reageren?

De ecologische rampen van nu hebben nog te vaak een verdovend effect, vooral op opiniemakers en politieke leiders. De grootste tragiek is eigenlijk de afwezigheid van een gevoeligheid voor de tragiek. De onverschilligheid over de verstoring van het systeem aarde van veel mensen zou je kunnen toeschrijven aan foute denkwijzen of aan psychologische zwakte maar dit lijkt niet voldoende om te verklaren waarom we ons aan de rand van een afgrond bevinden. Hoe kunnen we ons falen begrijpen? Hoe krijgen we in de gaten waar we voor staan?

Een paar jaar nadat de tweede atoombom viel op Nagasaki (de eerste viel op Hiroshima) schreef Kazuo Ishiguro een roman over de mensen van Nagasaki waarin de bom zelf nergens genoemd wordt maar waarin de schaduw er van over iedereen heen viel. De schaduw van het antropoceen zal ook over ons allen heen vallen.

Er worden boeken geschreven door intellectuelen over de toekomst van onze wereld maar de ecologische crisis wordt niet genoemd. Er wordt geschreven over de opkomst van China, over botsende beschavingen en over machines die de wereld gaan overnemen alsof klimaatwetenschappers niet bestaan. Er wordt uitgekeken naar een toekomst waar de meest in het oog springende feiten uitgehaald worden. Er is sprake van een groot stilzwijgen.

Hamilton had een etentje met een eminente psychoanalyticus die over allerlei onderwerpen met verve sprak maar die stil viel toen het over de opwarming van de aarde ging. Hij had niets meer te zeggen. Voor de meeste intellectuelen is het alsof de voorspellingen van aardwetenschappers zo  ongerijmd zijn dat je deze het best maar kunt negeren.

Misschien wordt de intellectuele overgave veroorzaakt doordat de krachten waarvan men verwachtte dat die de wereld meer beschaving zouden brengen, krachten zoals persoonlijke vrijheden, democratie, materiële en technologische vooruitgang, dat juist die krachten de weg vrijmaken naar de ondergang. Het gaat om krachten waar we op vertrouwden die ons verraden; datgene waarin we geloofden en wat ons zou redden, dreigt ons te vernietigen.

Hamilton had aan dit rijtje krachten volgens mij ook het geloof in de privatisering kunnen toevoegen. Volgens mij zijn persoonlijke vrijheden en de democratie niet zozeer het probleem maar eerder de kapitalistische oligarchie waar een tendens tot dictatuur in zit. Kijk naar Trump, Poroshenko, enz. Die zijn eerder het probleem. Die moeten gereguleerd worden.

Sommigen lossen volgens Hamilton de spanning op door de bewijzen voor de opwarming ter zijde te leggen, anderen denigreren de roep om het gevaar ervan te willen keren door het te bestempelen als een verlies van vertrouwen in de mensheid alsof de zielsangst om de aarde een of andere romantisch waanidee is of een bijgelovige vorm van terugval.

Aardwetenschappers blijven ons achtervolgen, ze dagen steeds weer op terwijl wij gehaast verder gaan met ons leven om af en toe geërgerd even om te kijken en ons te beroepen op de Heilige Vooruitgang.

Vandaag, 9 juni 2017, hoop ik op het symposium ‘Klimaatstemmingen’ georganiseerd door de Stichting Psychiatrie en Filosofie om wat intellectuele inspiratie op te doen en te leren over de psychologische effecten van klimaatverandering.

Voor meer over klimaatpsychologie zie mijn bericht: Bewustzijn van het ‘double bind’ probleem is belangrijk.

Advertenties

1 reactie

Opgeslagen onder Persoonlijk en politiek, Psychologie en klimaat

Een Reactie op “Wat voor schepselen zijn wij?

  1. Pingback: Psyche en Klimaat | Psychologenpraktijk Gerie Hermans

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.