Bewustzijn van het ‘double bind’ probleem is belangrijk

Het is belangrijk voor ons allemaal; maar misschien vooral voor politici. Dit bewustzijn kan ons helpen om het opwarmen van de aarde tegen te gaan, om in een schoon milieu en stabiel klimaat verder te leven.

Jelmer Mommers, Correspondent Klimaat en Energie beschrijft de ‘double bind’ in een artikel voor De Correspondent. Het artikel gaat voor een groot deel over een ontdekking van de Amerikaanse klimaatpsycholoog Renee Lertzman; mensen blijken lang niet zo apathisch over de klimaatopwarming te zijn als we denken. Het echte probleem is volgens haar de machteloosheid. Mensen worden gek en machteloos door de waarschuwende boodschappen over het klimaat enerzijds en de oproep om te consumeren anderzijds, ze worden gek van de ‘double bind’. Lertzman hield hier in Nederland onlangs een lezing over. Mommers interviewde haar. Hieronder een bewerking van zijn artikel.

‘Double bind’ betekent letterlijk dubbele binding en is een dilemma in de communicatie, waarbij een individu (of groep) twee of meer tegenstrijdige boodschappen ontvangt waarbij de ene boodschap de andere ontkent. Het is een toestand waarin adequaat reageren op de ene boodschap, betekent dat je in gebreke blijft ten aanzien van de andere boodschap, en omgekeerd. Je zit altijd fout: ‘You are damned if you do and damned if you don’t’.

Het begrip werd voor het eerst gebruikt door de Amerikaanse filosoof en psycholoog Gregory Bateson. Hij gebruikte het om de toestand te beschrijven waarin kinderen komen als ze van hun ouders de boodschap meekrijgen om iets niet te doen en vlak daarna om datzelfde juist wèl te doen. Wat je ervaart in de ‘double bind’ is gespletenheid en incoherentie. Met machteloosheid tot gevolg.

De ontvanger van een ‘double bind’ boodschap kan geen commentaar leveren op het conflict, kan het niet oplossen en zich ook niet aan de situatie onttrekken.

Dit is precies wat schilder, schrijver, criticus, John Berger in de BBC serie ‘Ways of seeing’ uit 1972 nu juist wèl doet. Hij levert wel degelijk commentaar op het conflict waarin we terecht komen. Hoe kwellend het is om in een gesplitste werkelijkheid te leven wordt goed duidelijk in dit stukje film uit de vierde aflevering van deze serie. Een indrukwekkend stukje film.

Graaievangelie

Lertzman doet onderzoek naar de psychologische mechanismen van mensen om met milieukwesties en klimaatverandering om te gaan. Het collectieve onbewuste van de mensen kan door de ‘double bind’ gefragmenteerd en gekweld raken waardoor ze geneigd zijn om afstand te nemen tot een onderwerp zoals klimaatopwarming.

Jelmer Mommers geeft in zijn artikel een actueel voorbeeld van twee tegenstrijdige verhalen over de werkelijkheid rond het klimaat waar je een gespleten gevoel aan over houdt. Deze twee advertenties hingen de afgelopen weken zij aan zij op stations in Nederland.

Links een afbeelding van een boom met de tekst: ‘Als we de aarde kunnen opwarmen, kunnen we haar ook weer afkoelen.’ Het is een aansporing om iets voor het klimaat te doen: stuur een sms’je en je helpt bomen aanplanten.

Rechts een advertentie over de snelle treinverbinding tussen station Rotterdam en luchthaven Brussel. ‘Vlieg ver, vertrek vlakbij!’

cwbl75txgaalnzw

De meeste mensen zullen aanvoelen dat deze twee advertenties tegenstrijdig zijn. Met één sms’je kun je de klimaatimpact van een verre vlucht niet compenseren. Belangrijker: je kunt niet tegelijkertijd leven in een wereld waar je je serieus inzet tegen klimaatverandering én in een wereld waarin je zorgeloos je vakantie tegemoet vliegt. Die twee gaan niet samen.

Het graaievangelie (mooi woord voor de boodschap van dit soort advertenties, bedacht door Arjen van Veelen, een collega van Mommers) gaat niet helpen bij de oplossing van het klimaatprobleem. Hier een voorbeeld van het graai-evangelie van Tele 2.

tele2-omdat-bericht

Eigenlijk zeggen dit soort advertenties: begin niet aan dat verhaal over het verlies van ons stabiele leefklimaat. Maar als we er niet aan beginnen betalen we dit o.a. met een complex van conflict en schuld. Het is volgens Lertzman moeilijk om je in deze tijd helemaal niet bewust te zijn van het feit dat er iets mis is met het klimaat. Ze gelooft ook niet dat mensen totaal afgehaakt zijn. Het milieuprobleem is op de achtergrond aanwezig maar het voelt voor de meeste mensen als een terrein dat je niet kunt betreden. Het is te veel. Het is overweldigend. Er is al teveel mis.

Er lijkt op het moment nog sprake te zijn van een collectieve en onbewuste overeenstemming om niet te kijken naar de implicaties van de klimaatopwarming. Er is een enorme weerstand maar het is niet zo dat het de mensen niets kan schelen.

Een verlangen naar een tijd dat dingen eenvoudiger waren

Lertzman verkent al sinds 1986 het terrein tussen het milieu en de menselijke psyche. Ze volgde destijds als student een vak over milieuwetenschap. Wat ze leerde over de menselijke invloed op het milieu en het klimaat vond ze vreselijk. Traumatisch zelfs. Iets later begon ze zich in de psychologie te verdiepen. Tot haar verbazing waren het onderzoek naar de menselijke psyche en het milieu totaal gescheiden.

Ze begon zelf onderzoek te doen. Haar belangrijkste nieuwe inzicht, verkregen door middel van diepte-interviews (voor een promotieonderzoek) die ze tussen 2006 en 2009 voerde met bewoners van de geïndustrialiseerde staat Wisconsin in de VS, is dat mensen zijn niet zo apathisch zijn als het lijkt. Hun bezorgdheid is begraven onder een diepe laag van machteloosheid.

Ze stralen misschien uit dat het milieu of het klimaat ze ‘niets kan schelen,’ maar dat is vooral een beschermingsmechanisme. Het is een houding die mensen zich onbewust aanmeten als ze wel een gevoel van verlies ervaren, maar niet het gevoel hebben dat ze daar iets aan kunnen doen.

In haar boek ‘Environmental Melancholia: Psychoanalytic Dimensions of Engagement’, schrijft ze: ‘apathy is a psychic defence for managing intolerable primitive anxieties and is the result of a peculiar combination of helplessness, fear and omnipotence.’ Mommers schrijft in zijn artikel dat Lertzman in Wisconsin o.a. melancholie aantrof:

een onbestemd gevoel van verlies, een verlangen naar een tijd dat dingen eenvoudiger waren, dat de seizoenen nog ‘gewoon’ waren. Totale ontkenning van klimaatverandering is ook een manier om aan die tijd vast te houden. Net als apathie is ontkenning dus een strategie: het is een manier om de zorgwekkende implicaties van klimaatverandering buiten te sluiten.

Psychoanalyse en praten

De psychoanalyse heeft volgens de klimaatpsycholoog een heel inzichtelijke en fijnzinnige manier om te beschrijven hoe onbewuste verdedigingsmechanismen werken. Ze vindt het nog steeds vreemd dat niet meer mensen zich hierin verdiepen. ‘Mensen lijken te vergeten dat ontkenning een klinisch concept is dat lang geleden is beschreven door psychoanalisten.’

In haar boek heeft ze het naast ontkenning ook over verloochening. Verloochening is volgens haar verraderlijker; het is het selectief overeenstemmen om je niet echt met het onderwerp te verbinden. Het is ook niet gemakkelijk om de gevolgen van de opwarming van de aarde te overzien. De uitstoot van CO2 is met onze levens verweven. Als mensen het gevoel hebben dat ze iets zullen verliezen als ze de klimaatopwarming echt serieus nemen, zullen ze het onderwerp ontwijken. Het eerste wat mensen denken bij een verlies is: wat betekent dit voor mij? Maar dit afvragen doen mensen onbewust.

We moeten over onze gevoelens praten. In campagnes en verhalen over klimaatverandering moet veel meer ruimte zijn voor ambivalentie en innerlijke strijd. De meeste campagnes over klimaatverandering verhogen het gevoel van urgentie en roepen vervolgens op tot actie. Maar dat werkt niet omdat de meeste mensen dubbelzinnigheid ervaren: gevoelens van conflict, verwarring en ongeloof.

Als je over klimaatverandering praat, komen er ook gevoelens van schuld en schaamte naar boven. Ons eigen gedrag is onderdeel van het probleem, dus natuurlijk voelen mensen zich schuldig. Milieuactivisten moeten mensen helpen om daar doorheen te bewegen. Zolang mensen schaamte voelen, zullen ze zich nergens mee verbinden.

Schuldgevoelens

De grote achterliggende vraag van Lertzman’s werk is: hoe vergroten we de psychische ruimte voor actie? En ze ziet het schuldgevoel als de grootste barrière. Want het schuldgevoel is ondraaglijk. Het is verlammend. En tragisch, omdat het vaak erg privé is. Schuldgevoelens worden vaak verzwegen.

Lertzman denkt dat veel mensen – al dan niet onbewust – met schuldgevoelens zitten over alle kleine en grote dingen die ze voor het klimaat zouden kunnen doen, maar nalaten.

‘Als we dat gevoel meer erkennen, zouden we misschien meer actie zien. Dat zou ik willen onderzoeken. Het wegnemen van schuld en schaamte werkt als het over andere onderwerpen gaat die maatschappelijk zwaarbeladen zijn. Mensen komen in beweging als ze zich niet veroordeeld voelen, als ze zich niet schamen. Dat is steeds opnieuw aangetoond.’

‘Mensen die zich schuldig voelen moet je uitnodigen: vertel het maar. Je moet niet over het gevoel van machteloosheid heen walsen. Een sms-je sturen gaat de planeet niet redden. Daar moet je eerlijk over zijn. Maar richt het gesprek daarna op iets anders: hoe zou het eruitzien als jij meer te zeggen had?  Zo’n gesprek kan ertoe leiden dat mensen zelf iets ondernemen én dat ze zich verbinden aan milieu- en klimaatorganisaties die verandering nastreven. Je hoeft alleen maar naar de geschiedenis te kijken om te zien dat collectieve actie grote impact kan hebben.’

‘We moeten culturen van verandering ondersteunen en mensen aanmoedigen om zichzelf als onderdeel van iets groters te zien. Sociale interacties zijn de beste voorspeller van gedrag. Mensen moeten een gevoel van gemeenschap hebben met organisaties die de waarden vertegenwoordigen waar het hier om gaat.’

Een politiek van compassie

En zo komt Mommers met Lerzman in gesprek over Trump. Als de man iets vertegenwoordigt, is het egoïsme. Een Amerikaanse psycholoog die Trumps geest analyseerde kon weinig méér onderscheiden dan narcistische motieven en een bijhorend persoonlijk verhaal van winnen, koste wat het kost. ‘His level of egotism is rarely exhibited outside of a clinical environment’, schreef een Amerikaanse journalist.

Het antwoord hierop is volgens Lertzman:

‘Compassie. Voor onszelf en anderen. In de zin van: bereidheid om de ongelooflijke pijn te erkennen die ons op deze plek heeft gebracht. Niemand heeft het zo bedoeld en toch zijn we hier beland. Het gevoel dat we stuurloos zijn. Dat ons hele onzekere tijden staan te wachten. Dat dingen instabiel voelen. We hebben een diepe toewijding nodig aan samenwerking en naar elkaar luisteren. Je kunt het een politiek van compassie noemen. Dit is een kans om dat echt te oefenen. Het zou ontwapenend kunnen werken.’

‘Politieke leiders hadden mensen moeten helpen om om te gaan met snelle verandering. Dat hebben ze onvoldoende gedaan en de huidige situatie is er het gevolg van. Dit is wat er gebeurt als mensen zich kwetsbaar en stuurloos voelen. Dan slaan ze terug.’

Mommers: ‘Dan houden ze zich vast aan wat ze kennen.’ Lertzman: ‘Ja. En dan verdedigen ze dat tot het bittere einde.’

Het doet Mommers denken aan het onderzoek van socioloog Arlie Hochschild, die vijf jaar optrok met de achterban van Trump in het arme Louisiana. ‘Wat je ziet op televisie is boosheid,’ zei Hochschild onlangs in Vrij Nederland, ‘maar wat eronder ligt, is rouw om een samenleving en een levensstijl die er niet meer is, om een land dat Trump-stemmers niet langer herkennen als het hunne. Ze voelen verdriet, pijn en angst. Trump speelt daar als geen ander op in, bewust of instinctief.’

Trumps antwoord op complexiteit en verandering is een radicale versimpeling van de werkelijkheid. Dat is een aantrekkelijke optie, zolang er geen ruimte is voor ambivalentie. ‘Het moet veel normaler worden om eerlijk te zeggen hoe we ons voelen over dit onderwerp,’ zegt Lertzman. ‘Het hele spectrum van gevoelens: angst, hoop en enthousiasme.’

Het bespreekbaar maken van deze gevoelens kan helpen om oplossingen los te weken, zegt Lertzman. Want creativiteit, zorg en bezorgdheid zijn nauw met elkaar verbonden. ‘Ik heb veel vertrouwen in mensen. We zijn in staat tot grote innovatie en weerbaarheid, zeker als we in groepen samenwerken.’


Lees ook mijn bericht: Emocratie en bekijk het filmpje waarin de psychiater Dirk de Wachter het heeft over waarom we met zijn allen iets moeten met de emoties die door maatschappelijke ontwikkelingen worden opgeroepen.


Misschien beschrijft Lertzman in haar boek wel dat de ontkenning van het probleem van de klimaatopwarming ook te maken heeft met een rouwproces en dus niet alleen met de ‘double bind’. In haar gesprek met Mommers ging het over de rouw die Trump-stemmers ervaren over het voorbijgaan van de leefstijl van de jaren ’60 en ’70 van de vorige eeuw toen er sprake was van economische groei (gebaseerd op fossiele brandstoffen) en er minder werkeloosheid was enz.

De vijf fasen van een rouwproces zijn: ontkenning, boosheid, onderhandeling, loslaten en acceptatie van het verlies. In de fase van de ontkenning van het klimaatprobleem zitten veel mensen nu nog. Ze houden vast aan de oude (neo-liberale) economische groei. Ze ontkennen de klimaatopwarming en vervuilde oceanen. Milieuactivisten zitten niet meer in die fase en zijn overgestapt naar de fase van de boosheid over het verlies van schone lucht, schone oceanen en een stabiel klimaat maar velen zitten ook in de fase van de onderhandeling. Ze onderhandelen met vertegenwoordigers van industrie en politiek maar ze onderhandelen denk ik ook op een emotioneel en mentaal niveau. Zij hebben compensaties gevonden voor het verlies dat veroorzaakt wordt door het opgeven van consumpties zoals vliegreizen, auto’s, het eten van vlees enz. Compensaties zoals het plezier in het fietsen, het thuisblijven, het overstappen op vegetarische gerechten, enz. Dit is waar het in de fase van ‘de onderhandeling’ bij een rouwproces over gaat. Op zoek naar nieuwe invullingen en betekenissen. Een deur gaat dicht, een andere deur gaat open. Er zijn mensen die de pijn van het verlies van de auto en het maken van vliegreizen in hun leven allang hebben losgelaten. Deze mensen zitten in de fase van de acceptatie. Hun leefstijl is veranderd. Maar voor deze mensen is het rouwen niet echt afgelopen want ze blijven zitten in de vervuilde lucht en opgewarmde planeet zolang er niet een meerderheid van mensen is die aan de fase van het onderhandelen zijn toegekomen.

Het is een ingewikkeld rouwproces. Als we een geliefde verliezen door een overlijden kunnen we daar niets aan veranderen. Maar aan het verlies van een stabiel klimaat kunnen we wèl iets veranderen. Dat weten we maar dat willen we niet weten. Dat is de ontkenning. We moeten afscheid nemen van een oude manier van leven. Als we in actie zouden komen tegen de opwarming van de aarde, verliezen we onze zorgeloosheid bij het consumeren. We realiseren ons nog niet voldoende wat we daar allemaal voor terug krijgen. Wanneer mensen zich dat eenmaal realiseren zijn ze in de rouwfase van het zogenaamde onderhandelen gekomen. Misschien hebben mensen naast een bewustzijn van de ‘double bind’ ook behoefte aan hulp om in die fase te komen. Hulp bij het ontdekken van het plezier in de nieuwe manieren van leven. De overgang van fossiele naar zonne-energie betekent een verlies maar ook een winst. Ik verwacht dat de winst zal opwegen tegen het verlies.

Het probleem is natuurlijk niet alleen met psychologie op te lossen. Er is veel nieuwe politiek nodig die de weg naar zonne-energie ruimte geeft. Politiek gericht op verbinding. Zie mijn bericht: Narratieve therapie voor de hele wereld met de toespraak van de democratische en socialistische Amerikaanse politicus Bernie Sanders. Hij is een van de weinige politieke leiders die de mensen kan helpen om om te gaan met verandering. Naar zijn verkiezingsbijeenkomsten kwamen meer mensen dan naar die van Clinton en Trump bij elkaar. Volgens sommige opiniepeilingen zou hij van Trump hebben gewonnen als hij de Democratische kandidaat was geworden. Bijna was hij de president van het machtigste land ter wereld. De meerderheid van de mensen willen verandering.

Advertenties

4 reacties

Opgeslagen onder Persoonlijk en politiek, Psychologie

4 Reacties op “Bewustzijn van het ‘double bind’ probleem is belangrijk

  1. Pingback: Psyche en Klimaat | Psychologenpraktijk Gerie Hermans

  2. Pingback: Wat voor schepselen zijn wij? | Psychologenpraktijk Gerie Hermans

  3. Mooie en gedegen stukjes, zowel het stuk in de Correspondent als jouw bovenstaande commentaar erop. Raken naar mijn gevoel aan de kern van het probleem en aan de kern van wie en wat we zelf zijn.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s