Zen en psychologie

Enkele maanden geleden ben ik begonnen aan een zenmeditatie-cursus bij Zen.nl. Veel van wat ik daar leer vertoont raakvlakken met mijn werk en de kennis die ik als psycholoog opdeed. Rien Ritskes, de oprichter van Zen.nl ziet in het Boeddhisme een traditie van filosofie en psychologie. Hij wil met Zen.nl het voor zoveel mogelijk mensen makkelijker maken om duurzaam gelukkig te zijn.

Nu de vorige week de les over het ego ging (les 11) vond ik het tijd om eindelijk eens aan een serie berichten hierover te beginnen. Ik kwam er achter dat ik een groot ego heb dat soms te groot voor mij is. Met mijn grote ego ben ik wel in goed gezelschap. Bijvoorbeeld Mahatma Gandhi had ook een groot ego want hij wilde wereldvrede bereiken. Mahatma betekent ‘groot ego’ zei mijn zen-leraar.

Het ego is volgens zen.nl ‘het geest en lichaam sturende zelfbeeld’. We kunnen meerdere grote en kleine ego’s hebben. Ondanks de negatieve betekenis die het ego wel eens krijgt kunnen we volgens zen.nl niet zonder ego: ‘Zonder ego kom je je bed niet uit’. Door je ego kun je gemotiveerd raken.

Ik vraag me af hoe systeem-therapeutisch zen is. Want dat is mijn favoriete manier van werken: met systeemtherapie mensen helpen. Dit is psychologische hulp met aandacht voor context en interacties in het (gezins)systeem. Door meditatie kun je meer harmonie in jezelf bereiken maar daardoor ook meer harmonie met je omgeving. ‘Als je alles met liefdevolle aandacht doet zul je niet gauw vervallen in egoïstisch of onethisch handelen’, volgens het lesmateriaal.

Er zijn in ieder geval duidelijk raakvlakken met de zogenaamde rationeel emotieve therapie waarbij de vijf g’s: gebeurtenis, gedachten, gevoelens, gedrag, gevolgen centraal staan. Deze ‘psychologische’ g’s komen ook steeds terug in de lessen van zen.nl. Door zenbeoefening leren we om meer te denken wat we willen denken en te voelen wat we willen voelen. Het resultaat is dat we zo beter in staat zijn om te doen (gedrag) wat we echt belangrijk vinden in ons leven. Zo kunnen we beter met onze problemen omgaan.

Het lijkt wel alsof we bij zen.nl een antwoord zouden kunnen vinden op de vraag: Hoe moet ik leven? Dit is de vraag waarmee mensen komen zegt de Belgische psychiater Dirk de Wachter: Dokter, hoe moet ik leven? Overigens gelooft deze psychiater terecht niet in de hypes rond meditatie en mindfulness en de bijbehorende tijdschriften omdat daarmee een menselijke noodzaak commercie wordt, zoals alles in onze maatschappij. Volgens De Wachter dreigen veel manieren om ‘stilligheid’ te brengen in dit ‘hyper-leven’ in het domein te komen van een drang naar méér, efficiënter en succesvoller. De oorspronkelijke betekenis en waarde van zaken zoals ‘stilte’ kan ontaarden in een ‘ver-wellnessing’ van waarden. Op deze kritische kanttekening na heb ik ervaren dat meditatie therapeutisch kan werken.

Wanneer mensen die psychisch lijden hun heil niet zoeken bij de reguliere GGZ maar in zen of mindfulness dan is dat mede te begrijpen omdat organisatie van de GGZ zelf veelal ziek is. Natuurlijk werken er goede hulpverleners maar in het algemeen is de GGZ ver verwijderd geraakt van de filosofie en vaak ook van de psychologie. Het is de psychiatrie met de DSM stoornissen en bijbehorende psychomedicatie tezamen met het beleid van de zorgverzekeraars, die de psychiatrische classificaties gekaapt en vermarkt hebben, waardoor de GGZ ziek is. Ook in de zorg draait het om macht, geld en bureaucratie, zoals overal in deze maatschappij. Daar komt bij dat de privacy in de (gecontracteerde) GGZ zo goed als onmogelijk is geworden. Ik neem hiervan zo veel mogelijk afstand door geen contracten af te sluiten met zorgverzekeraars.

IMG_5907

De cursus van zen.nl bestaat uit 18 lessen en droeg op een positieve manier bij aan mijn persoonlijke leven. Het persoonlijke contact tussen de hulpverlener en het cliëntsysteem speelt bij psychologische hulpverlening een belangrijke rol en daarom droeg de cursus ook bij aan mijn werk. Alleen al de vaardigheid om meer en meer in het hier-en-nu te kunnen zijn leverde een belangrijke bijdrage.

Mensen die mediteren zijn zich meer bewust van wat er in hun omgeving speelt en van wat zich in hen zelf afspeelt. Op de hersenscans is te zien dat beoefenaars met meditatie-ervaring minder moeite hebben om in een gefocuste toestand te blijven. Ze kunnen beter omgaan met onplezierige gevoelens. Door te mediteren train je jezelf in het bewust aanwezig te blijven, zonder te interpreteren, zonder iets te willen veranderen, te doen stoppen of te negeren. Je voelt een onaangename prikkel of stress even sterk maar je reageert minder heftig en je kan kalm blijven. Voor meer over dit onderzoek zie o.a. ZenActueel. Voor het effect van mediteren op het brein kun je ook onderstaand filmpje bekijken.

Verandering, heling, verlichting

Mensen gaan naar een psycholoog omdat ze iets willen veranderen in hun leven, omdat ze beter willen functioneren vaak nadat er iets in hun leven is misgegaan. In de psychologie wordt gesproken van verandering, heling. Bij zen gaat het om verlichting.

Zen betekent, aandacht en inzicht als weg naar verlichting. Verlichting betekent voor de een het bereiken van een ultiem inzicht, maar voor de meeste mensen betekent het zoiets als beter slapen, meer rust en energie voelen of gemakkelijker kunnen communiceren met vrienden, familie en collega’s. Het bereiken van bewustzijn, zelfkennis en verlichting liggen dicht bij elkaar.

De overlap met de vraag om psychologische hulp is groot. Denk alleen al aan de hoeveelheid psychische problemen die door stress worden veroorzaakt of versterkt en die worden opgelost door de tijd te nemen om er over te spreken en/of door stil te zitten. Tijdens een sessie bij de psycholoog is het de bedoeling dat er met aandacht wordt geluisterd en gesproken. Het verschil met zen zit hem misschien vooral in de hoeveelheid stilte en de oefening daarin. Die is bij zen groter.

Tot zover enkele ideeën over de relatie zen en psychologie. Wat ik in de verschillende 18 lessen leerde volgt nu. Hieronder de eerste drie lessen.

1.

In de eerste les leerde ik over de meditatiehouding en sindsdien mediteer ik bijna elke dag twee maal 20 minuten. Tijdens het mediteren tel je op je uitademing steeds opnieuw van 1 tot 10 en je kijkt naar een vast punt op de vloer voor je. Dit is een gemakkelijke taak die iedereen kan uitvoeren. Omdat deze taak zo gemakkelijk is en het bewuste eigenlijk op vakantie kan, doet het onbewuste beter zijn werk. We overschatten ons bewuste. 99% van wat wij doen wordt door het onbewuste geregeld.

Je leert dat je niet overal op hoeft te reageren. Je leert dat je aandacht kunt richten op dingen waarop je het wil richten. Je leert te denken wat je wilt denken. Dit draagt bij aan autonomie en concentratie.

Mediteren bestaat uit drie dingen: Uit de houding en het tellen van de uitademing, uit afleidingen en uit het zien van onze gedachten en deze weer laten gaan. We kregen de opdracht om na de meditatie te noteren waar onze gedachten tijdens het mediteren heen gingen voor zover we ons deze gedachten herinnerden.

Ik dacht dat ik die 2×20 minuten mediteren zou gaan ervaren als tijdverspilling en mij zou gaan vervelen maar dat bleek niet het geval. Integendeel. Er gebeurt veel tijdens het mediteren. Soms voel ik mijn hart kloppen. Op een keer brak de zon door wat ik ervoer als een enorme gebeurtenis. Het fascineert mij hoe ik steeds weer afgeleid raak van het tellen. Gedachten aan mensen passeren de revue, wat ze zeiden of wat ze deden, een compliment wat ik had gekregen of juist een kritische opmerking, een dode kat die ik in een documentaire had gezien, soms lijkt de vloer te bewegen in mijn ogen, lichamelijke ongemakken, kramp in de benen, enz. enz. Er gebeurt ontzettend veel, hoewel het soms rustig kan zijn. Geen verveling dus.

Het idee om meer te leren vertrouwen op mijn onbewuste sprak mij aan. Niet altijd alles onder controle willen hebben, accepteren dat je iets nog niet begrijpt of weet. Minder angst, meer vrede, meer rust.

2.

We kregen de opdracht om doelen te formuleren voor wat we wilden bereiken met de cursus. Ook al is bij zen de doelloosheid het hoogste doel. Onze doelen moesten SMART zijn maar we moesten ze ook weer kunnen loslaten. Zen leert je om de knop op ‘aan’ en op ‘uit’ te zetten. Zen leert je om je energie te bundelen. Daarbij gaat het om het proces; het doel is het proces, is de weg. Denk aan het spreekwoord: ‘Het bezit van de zaak is het einde van het vermaak’.

Goed weten waar je naar streeft maakt ook dat je het los kunt laten. We moesten ons doel formuleren in haalbare, positieve en concrete termen. Dit deed me denken aan de ‘wondervraag‘ van de oplossingsgerichte therapie: ‘Stel dat er een wonder gebeurt en morgen als je wakker wordt is je probleem opgelost, waaraan merk je dit’? Met deze vraag wordt de cliënt uitgedaagd om na te denken in positieve en concrete termen.

Zen is geen ontspanning, het is een serieuze aandachtstraining. We vluchten niet voor stress en ongemak maar we bekwamen ons er in om er bij te blijven en er evenwichtig mee om te gaan.

3.

Ik koos als doel om meer vertrouwen en meer mildheid te bereiken. Ik ga mijn strenge innerlijke criticus aanpakken. Ik wil er meer op vertrouwen dat hetgeen er op mijn pad komt dat ik daar klaar voor ben. Meer zelfvertrouwen. Heel concreet wil ik het aantal afstraffende gedachten verminderen. Ik wil leren om heel te blijven in het hier-en-nu onder àlle (ha, ha) omstandigheden. Ik gaf mijzelf als waardering voor deze doelen nu een 5 en wil over een half jaar mij zelf kunnen waarderen met een 7.

Over de innerlijke criticus spreekt ook een andere cursist van zen.nl in dit sympathieke filmpje en het heet: ‘Een schip vol zen’.

Nu ik mijn meditatiedoel had geformuleerd werd ik mij er sterker van bewust hoe zeer mijn zelfvertrouwen en mildheid aan onderhoud toe waren. Hoe ik gewend was om (vooral) mijzelf af te rekenen op kleine fouten en gebreken en hoe vaak ik fantaseerde dat anderen mij daar op zouden afrekenen. Eigenlijk was dit alles te herleiden naar de zogenaamde ‘oerbubbel’ van de angst. Over bubbels later meer.

Als psycholoog zie ik mijn eigen probleem als een neurotische angst en als ik mijzelf zou kunnen behandelen zou ik een behandeling willen gericht op het verwoorden van mijn diepere verlangens tijdens angstige momenten. Een therapie gericht op het gevoel van een veilige hechting. Veilige hechting is gebaseerd op een innerlijk model van jezelf als competent en ‘om van te houden’ en van de ander als veilig en betrouwbaar.

Wat ging ik binnen de cursus doen om mijn doel te bereiken? Elke dag evalueren en twee dingen opschrijven die goed gingen en één ding opschrijven wat beter kon met betrekking tot mijn doel. Dit soort van huiswerk krijgen cliënten van een (cognitieve) therapeut ook vaak mee. Maar nu zijn de rollen omgedraaid!

Het huiswerk helpt bij de bewustwording en bij het op gang brengen en versterken van een veranderingsproces. Dat heb ik nu weer eens zelf ondervonden. En ik blijf voorlopig 2 x 20 minuten per dag mediteren.

Over de volgende lessen later meer. Hier een eerder bericht met een leuk filmpje over ‘mindfullness’.

IMG_6072

De foto’s zijn genomen in Meijendel, de eerste foto vlak voor zonsopgang en de tweede vlak er na.

 

 

 

Advertenties

4 reacties

Opgeslagen onder Filosofie, Psychologie, Psychologie en boeddhisme, Psychotherapie, Systeemtherapie

4 Reacties op “Zen en psychologie

  1. Pingback: Drie negatieve emoties | Psychologenpraktijk Gerie Hermans

  2. Pingback: Veilig gehecht op het meditatiekussen | Psychologenpraktijk Gerie Hermans

  3. Pingback: Zen en psychologie III | Psychologenpraktijk Gerie Hermans

  4. Pingback: Zen en psychologie I | Psychologenpraktijk Gerie Hermans

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

w

Verbinden met %s