Het oudste kind zijn is een zegen en een vloek

Onder deze titel verscheen in Groot Brittannië een persoonlijk artikel in ‘The Independent’: Being the eldest child is a blessing and a curse. Geschreven door de journalist Ryan Love die zelf een oudste kind is.

Ik heb genoeg redenen om naar aanleiding van Love’s ontboezemingen aandacht te besteden aan dit onderwerp. Om te beginnen ben ik zelf ook een oudste kind. Verder bestudeer ik momenteel de gezinsstructuurtherapie van Minuchin. Hij heeft veel aandacht voor posities, functies en ontwikkelingstaken binnen een gezin en dus ook voor de positie van de oudste. Het oudste kind krijgt volgens Minuchin vaak de positie van de ‘adjudant’ van de ouder. Mijn ervaringen komen overeen met die van Love maar verschillen ook.


Family January 1999

Het oudste kind heeft volgens Love vaak meer gemeen met volwassenen dan met leeftijdsgenoten. Love heeft zelf niet om die oudste positie gevraagd schrijft hij, maar als men het hem had gevraagd dan zou hij antwoorden dat hij die positie absoluut niet had willen ruilen voor een andere.

Ik zou persoonlijk geneigd zijn om deze vraag niet zo eenduidig positief te beantwoorden omdat ik nogal wat nadelen heb ervaren van mijn oudste positie. Ik had zo mogelijk mijn positie best willen inruilen. Maar net als Love duurde het een tijdje voordat ik mij van de nadelen bewust werd.

Mijn relatief minder positieve gevoel bij de oudste positie wordt mogelijk veroorzaakt door het feit dat ik een vrouw ben. Oudste meisjes hebben namelijk het nadeel dat zij vaak wèl de verantwoordelijkheden van de oudste positie krijgen maar niet de daarbij behorende status. De oudste positie is voor meisjes en vrouwen ingewikkelder dan voor mannen. Ik heb eerder op dit blog hier over geschreven in het artikel: Broers en zussen verschillen.

“Oudste dochters krijgen de rol van leider en verantwoordelijke maar ze krijgen er niet de privileges bij die oudste zonen krijgen en ze ontwikkelen niet de versterkte zelfwaardering die oudste zonen ontwikkelen”, volgens de bekende Amerikaanse systeemtherapeuten Betty Carter en Monica McGoldrick.

Inderdaad heb ik mijn zelfwaardering zelf en met met moeite verworven en zou ik deze niet direct als sterk beschrijven. Mijn vader had voor zijn oudste dochter weliswaar veel waardering toen ze nog een klein meisje was maar die waardering nam na de puberteit en adolescentie enorm af. Hij probeerde mij in in die jaren zelfs te kleineren. Wat mogelijk een rol speelde was dat ik mij ontwikkeld had tot een kritische student aan de Universiteit; een niveau dat mijn vader zelf nooit behaalde ook al was hij als jonge jongen de knapste van de klas.

NB Het Instituut voor Sociaal en Economisch onderzoek van de Universiteit van Essex publiceerde onlangs dat oudste meisjes statistisch gezien de grootste kans hebben op de hoogste kwalificatie binnen een familie.

Een andere verklaring voor mijn bereidheid om mijn oudste positie in te ruilen, wordt gevormd door mijn langdurige afwezigheid uit de familie. Op 32 jarige leeftijd emigreerde ik naar Australië om als 44 jarige terug te keren. Het kleine beetje status dat ik mogelijk als oudste dochter had meegekregen was ik geheel kwijtgeraakt. Althans, daar kwam ik na meerdere misstappen achter. Al woonden mijn jongere broers en zussen inmiddels geen van allen meer thuis, ik voelde mij toch opnieuw verantwoordelijk voor het reilen en zeilen in de familie. Dat werd mij niet in dank afgenomen. Er was gedurende mijn afwezigheid veel gebeurd en er hadden verschuivingen plaatsgevonden in de hiërarchie van posities. Mijn goedbedoelde ‘oudste’ gedrag werd op verschillende belangrijke momenten duidelijk afgewezen.


Love plaatst bij zijn artikel in The Independent een filmpje van een zeer verdrietig oudste meisje die niet wil dat haar jongere broertje ouder wordt. Als het filmpje begint heeft haar moeder haar kennelijk zojuist verteld dat haar broertje niet altijd klein zal blijven en de moeder lijkt ook gesproken te hebben over dood gaan voordat je 100 bent…

Ik weet verder niets over dit kind en deze moeder maar ik kan mij bij de heftige reactie van het kind iets voorstellen. Alleen al het idee dat alles wat vertrouwd is kan veranderen roept angst en protest op.

Love herinnert zich dat hij er van genoten heeft om zijn vier jongere broers en zusjes te zien opgroeien. Dit kan ik mij voorstellen. Zijn ouders waren weliswaar geschokt toen ze hoorden dat hun eerste kind op komst was maar vijf maanden later was hij geboren en ontwikkelde hij zich tot degene die het voortouw nam in hun ‘perfect dysfunctionele gezin’. Hij was al 4½ toen zijn jongere zusje kwam en blij dat hij eindelijk een functie kreeg. Hij werd een over-beschermende oudere broer en liet zijn zusje niet los waar ze ook waren. Later kwamen er nog een zus en twee broers. Toen hij 11 was kon hij het best beschreven worden als een volwassene verpakt binnen een kinderlichaam. Hij was een altijd bazige, halsstarrige jongen die met gemak zijn rol als oudste vervulde.

Toen hij 11½ was kreeg zijn vader enkele hartaanvallen en moest geopereerd worden. Love herinnert zich hoe hij als jonge jongen goed begreep dat hij voor zijn moeder en broers en zussen zou moeten gaan zorgen als zijn vader niet goed uit de operatie zou komen. Hij bereidde zich voor op het ergste.

Gelukkig gebeurde dit niet hoewel zijn vader zichzelf wel opnieuw moest uitvinden na de operatie. Stiekem voelde Love zich genoodzaakt om de derde volwassene in het gezin te zijn om de extra steun te geven. Hij denkt dat zijn moeder zich er schuldig over voelt dat hij zo snel opgroeide maar hij had het niet anders gewild.


Er is nog een geheel andere reden waarom ik mijn oudste positie best had willen inruilen. Wat Love in het begin van zijn artikel aangeeft is dat je als oudste meer gemeen hebt met volwassenen dan met leeftijdsgenoten. Hij beschrijft echter niet direct de nadelige kant hiervan maar die is er mijns inziens wel degelijk.

Doordat ik als oudste als het ware dichter bij mijn ouders stond dan bij mijn broers en zussen kwam ik in mijn relatie tot mijn broers en zussen vaak alleen te staan. Ik hoorde er niet bij. In Minuchin’s termen was ik de ‘adjudant’ van mijn ouders en had ik een coalitie met hen en niet met mijn broers en zussen. ‘Er bij horen’ of ‘er niet bijhoren’ is voor mij een belangrijk thema. Ik moest op mijn jongere broers en zussen passen als mijn ouders er niet waren en als ik een conflict had met een van hen moest ik volgens mijn ouders ‘de oudste en de wijste’ zijn. Dit was een ingewikkelde boodschap waar ik pas na vele jaren mijn hoofd stoten, omvallen en nadenken chocola van leerde te maken.

Het is een algemeen bekend verschijnsel dat jongere broers en zussen zich betutteld kunnen voelen door de oudste en zich kunnen afzetten. Maar Love lijkt op het eerste gezicht weinig problemen te hebben met zijn oudste positie. Maar hij is er toch ook niet helemaal uit want hij beschrijft hoe hij later op zoek is gegaan naar de vele verslagen van mensen met het zogenaamde ‘oudste kind syndroom’.

Hij vroeg zich af of het oudste kind syndroom even vaak voorkomt in grote als in kleine gezinnen maar daar blijkt volgens onderzoeker Feifei Bu geen bewijs voor te zijn. Bu vind het opmerkelijk dat oudste kinderen hoge onderwijsniveaus behalen ook al zijn ouders tegenwoordig egalitair in de wijze waarop zij hun kinderen grootbrengen.

Love meent dat de nadelen van de oudste positie zich meer zijn gaan presenteren toen hij zelf ouder werd. Die ervaring heb ik ook. Love geeft toe dat hij zelf nogal hulpbehoevend kan zijn.

Hij kreeg ruim 4 jaar aandacht van zijn ouders voordat zijn jongere zusje geboren werd. Dit was best een lange tijd om te genieten van het middelpunt van de belangstelling en de tijd alleen met zijn ouders. Zijn tienerjaren waren verre van normaal te noemen; hij pestte, gebruikte teveel drugs en kreeg de diagnose depressie en kon niet goed omgaan met leeftijdsgenoten.

Kinderpsycholoog Rachel Andrew bevestigt zijn idee dat oudsten meer gemeen hebben met volwassenen dan met leeftijdsgenoten. Oudsten kunnen daarom zelfs het idee krijgen dat ze hard hun best moeten doen en zich verantwoordelijk moeten gedragen om geliefd en geaccepteerd te worden. Dit patroon kan op latere leeftijd leiden tot depressie, vooral wanneer er ondanks het harde werken geen successen behaald worden.

Andrew zegt dat het voor oudste kinderen vaak een bevrijding is als ze een standpunt innemen tegen het verantwoordelijkheidsgevoel en er voor kiezen om zichzelf te accepteren zoals ze zijn in plaats van zichzelf te zien als alleen maar geliefd en de moeite waard vanwege hun prestaties.

Love is nu 25 en kan zijn relatie met zijn jongste broers en zussen nog ingewikkeld vinden. Zodra hij de volwassen oudste broer uithangt zeggen ze: ‘Je bent mijn vader niet’. Kinderen van 11 en 15 willen wel een grote broer maar niet de ogen van een volwassene die hen in de gaten houdt. Dat begrijpt Love ook wel.

Het zal voor hem een bevrijding als hij tijdens de komende Kerst afscheid kan nemen van 25 jaar ‘Kerstman opwinding’ omdat zijn jongste broertje nu ook niet meer in de Kerstman gelooft.

Natuurlijk worden we door meer dan alleen de positie in het gezin gevormd en zitten we er niet aan vast. Maar het meest fijne gevoel, zegt Love, is wanneer zijn jongere broers en zussen hem nodig hebben en wanneer hij belangrijk voor hen is. Hij hoopt dat dit nooit zal veranderen. Want het blijven zijn jongere broers en zussen die zijn bescherming en leiding nodig hebben. Speciaal wanneer ze dit nìet willen.

En deze laatste zin zet hij plagerig tussen haakjes.


Hier nog een radioprogramma van de VPRO over de oudste positie gemaakt door Lotte van Gaalen, waar ondergetekende een kleine bijdrage aan leverde.

Advertenties

2 reacties

Opgeslagen onder Opvoedkunde, Systeemtherapie

2 Reacties op “Het oudste kind zijn is een zegen en een vloek

  1. Pingback: Zen en psychologie I | Psychologenpraktijk Gerie Hermans

  2. Pingback: Broers en zussen verschillen* | psychologenpraktijk

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.