Wie ben ik nou echt?

Onder de titel ‘Herontdekking van het ware zelf. Een zoektocht naar emotionele harmonie’, beschrijft de psycholoog Ingeborg Bosch een vorm van therapie die zij ‘Past Reality Integration’ noemt.

Het gaat om een therapie waarbij de verdrongen pijn uit de kindertijd geïntegreerd wordt in het bewustzijn en het heden zodat je verder kunt leven als de volwassene die je werkelijk bent. Een therapie waarbij een onveilig gehecht kind een veilig gehechte volwassene wordt.

Het idee is dat we ons ware zelf kwijt kunnen zijn geraakt doordat we ons tegen pijn uit het verleden hebben weten te beschermen. Dat beschermen (ontkenning, verdringing, verweer, afweer) hebben we in het heden echter niet meer nodig en werkt ons in het heden zelfs tegen!

Terwijl ik het boek las dacht ik steeds: ‘Dit wist ik al maar wat legt ze het duidelijk uit.’ De verdeling die Bosch aanbrengt in de afweermechanismen (vijf in totaal) is handig gereedschap om mee te begrijpen hoe het afweren of verdringen werkt.

De therapie is gebaseerd op theorieën die ervan uit gaan dat de basis van de persoonlijkheid – en dus ook van persoonlijkheidsproblematiek – gelegd wordt in de kinderjaren. De belangrijkste representant van deze theorieën (‘early formation theories’) is natuurlijk de psychoanalyse en veel van Bosch’ vocabulaire (‘trauma’, ‘verdringing’, ‘bewustmaken’) doet daar aan denken.

Je kunt kritiek hebben op deze vorm van therapie. Vragen zoals: ‘Is het mogelijk om herinneringen uit de kindertijd weer te activeren op zo’n manier dat we zicht krijgen op de inhoud en betekenis ervan? En is dat überhaupt wenselijk?’, worden door critici gesteld. Daarbij zijn er natuurlijke grenzen aan ons vermogen tot zelfbewustzijn en zelfkennis.

Ik denk dat de therapie van Bosch goed toegepast kan worden in samenhang met therapieën die gebaseerd zijn op andere dan de ‘early formation’ theorieën, zoals therapieën die gebaseerd zijn op de systeemtheorie. Ik denk aan toepassing in samenhang met de contextuele, relatie- en de narratieve therapie.

Het is voor deze therapie niet van wezenlijk belang of een cliënt in een DSM (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders) categorie valt of niet. Of iemand lijdt aan een obsessieve-compulsieve stoornis, een narcistische persoonlijkheid, een eetstoornis heeft of paranoïde neigingen; centraal staat voor Bosch dat iemand bezig is een oude werkelijkheid uit de kindertijd te verdringen of te ontkennen en dat dit verdringen het functioneren in het heden beperkt.

De therapie vraagt om geduld en inzet en belooft niet van alles op korte termijn zoals de tegenwoordige behandelprotocollen of zorg-producten. Eigenlijk is het zelfs geen therapie maar eerder een proces waarbij je het innerlijke waarnemen oefent. Een proces waarin je meer en meer jezelf leert te zijn.

Hier een samenvatting van ‘De herontdekking van het ware zelf’.

Inleiding

We dragen allemaal pijn uit onze kindertijd met ons mee. Deze pijn hebben we over behoeften die we als kind hadden en die niet vervuld werden. Naast eten, onderdak en kleding zijn elementaire behoeften van kinderen: liefde, lichamelijk contact en liefkozingen, emotionele warmte, veiligheid, respect, aandacht en zorg.

Als die behoeften niet door de ouders vervuld worden, wat kunnen kinderen daar dan aan doen? Ze kunnen niet van hun ouders scheiden en ergens anders gaan wonen waar ze wel krijgen wat ze nodig hebben. Ze kunnen niet hun ouders zodanig beïnvloeden dat ze veranderen (hoewel velen van ons dit heimelijk hopen en ons leven lang proberen om dit tot stand te brengen).

Kinderen begrijpen niet dat zij ooit hun leven zelf zullen kunnen bepalen. Zo zitten ze gevangen in een situatie waarin ze niet krijgen wat ze nodig hebben en is er niets wat ze daaraan kunnen doen. Er lijkt geen eind aan te komen en er is geen ontsnappingsmogelijkheid.

Omdat we als kind niet konden ontsnappen zijn we ons gaan afsluiten voor de meest pijnlijke delen van de werkelijkheid zodat we een, mogelijk levensbedreigende psychische klap wisten te voorkomen. We zijn de pijn gaan verdringen.

Verdringing is het beschermingssysteem van de geest waardoor wij een jeugd kunnen overleven waarin elementaire behoeften niet vervuld werden. Door de verdringing ontstaat een gedeeld bewustzijn. De pijnlijke delen van de oude werkelijkheid worden achter een dikke muur opgeslagen.

het zelf in tweeën gedeeld door een muur

In het midden van de cirkel de dikke muur van ontkenning en afweer. Onder de muur het kindbewustzijn (KB) met de pijnlijke gebeurtenissen uit het verleden en boven de muur het volwassen bewustzijn (VB).

Vijf afweermechanismen

Elementaire manieren waarop we onze oude pijn verdringen/ontkennen zijn:
1. Ontkenning van behoeften (OvB). We maken onszelf wijs dat onze behoeften helemaal niet vervuld hoeven te worden.
2. Valse macht (VM). We worden boos op iemand anders en geven die de schuld. Door de boosheid hoef je de pijn niet te voelen.
3. Valse hoop (VH). We denken dat onze behoeften alsnog zullen worden vervuld als we maar ons best doen om te doen of te zijn wat we naar ons idee in de ogen van onze ouders moeten doen of zijn.
4. Primaire afweer (PA). We geven onszelf de schuld. Bijv. Mijn vader gaf me geen aandacht want ik was een dom kind.
5. Angst. We worden bang zonder dat er een werkelijk gevaar is. Zo ontstaat de illusie dat we kunnen vluchten.

Onze afweer zien we vaak als onze persoonlijkheid: ‘Zo ben ik nu eenmaal.’ Toch ben je in de afweer niet echt jezelf; je bent aan de afweer gewend en je hebt je er mee geïdentificeerd. Vrouwen identificeren zich vaker met valse hoop en zijn openhartiger over hun primaire afweer. Mannen identificeren zich meer met ontkenning van behoeften en valse macht. Diep in ons binnenste zijn we allemaal onderhevig aan de kracht van de primaire afweer en de angst. Echt jezelf zijn wordt wel omschreven als ‘meer aanwezig zijn’, bijna alsof je fysiek zwaarder bent.

De afweer mechanismen treden in werking zodra onze geest een gevaar in het heden waarneemt. Dat gevaar werkt als een symbool en haalt de oude pijn naar boven.

De vijf elementen van het helingsproces

1. Cognitief inzicht: Het gebeurt niet nu.
2. Emotioneel besef: Het was echt zo erg.
3. Overwinnen van de angst om te voelen: Het is veel, maar niet te veel.
4. Regressie: Dit is wat er gebeurde en hoe het voelde.
5. Toepassing op de lange termijn: nadat we de oude pijn vaker gevoeld hebben.

1. Het gebeurt niet nu

Om te beginnen gaan we accepteren dat misschien niet al onze gevoelens veroorzaakt worden door iets wat in het heden gebeurt. Dit doen we met ons verstand. Als een gevoel sterk is, stamt het meestal uit het verleden. Als het gevoel urgent is gaat het meestal om een oude onvervulde kinderbehoefte. De situatie in het heden werkt symbolisch; de situatie in het heden doet denken aan de situatie in het verleden.

2. Het was echt zo erg

Het gaat erom dat je de volle omvang van de oude pijn beseft en je er aan overgeeft. Al is die pijn enorm, hij is toch te dragen. Het lucht juist op als je beseft dat de waarheid van het verleden je nu geen kwaad meer kan doen. Het besef van hoe erg het was draagt bij aan het onderscheidingsvermogen tussen wat van nu is en wat van toen. NB: Huilen om je jeugd is fundamenteel anders dan huilen dat je als kind zou hebben gedaan als je toen de pijn niet verdrongen had.

3. Het is veel maar niet teveel

Door ons open te stellen voor de oude pijn, voelen we hoe diep die gaat. Het laat ons goed begrijpen hoe het is om kind te zijn. Het openstellen doet nog iets anders, iets wat in het helingsproces van cruciaal belang is: Het neemt de angst weg die we voor hevige, pijnlijke gevoelens hebben. De oude pijn kan zo hevig zijn dat we geloven dat die gevoelens ons kunnen schaden, dat we er niet tegen kunnen, dat we er aan onderdoor gaan of gek worden. We kennen allemaal dit soort angsten. Dit is een goed bewaard geheim: Oude pijn kan ons en zal ons niet schaden.

NB: Pijnlijke gevoelens kunnen wèl een vernietigend effect hebben als ze iets te maken hebben met een huidige situatie die we niet kunnen veranderen en waaraan we niet kunnen ontsnappen, zoals opgesloten zitten in een concentratiekamp. Als gevangenen in de Tweede Wereldoorlog zichzelf hadden toegestaan de werkelijke situatie te voelen, dan waren ze spoedig doodgegaan. Ze zouden de hopeloosheid en de machteloosheid door het beseffen van de waarheid niet hebben kunnen verdragen. Voor het kind dat we waren geldt hetzelfde. Wanneer wij als kind de waarheid hadden gevoeld, dan waren we niet in leven gebleven. Dankzij verdringing en ontkenning zijn we er door heen gekomen. We zijn buiten gevaar. Het is voorbij. Maar ons kind-bewustzijn weet dit niet. Wanneer we in dit kind-bewustzijn terechtkomen, hebben we geen duidelijk besef van tijd meer. We zijn niet in staat te begrijpen dat alle goede en slechte dingen een begin en een einde hebben. En we zijn ons er niet van bewust dat het ons overgeven aan die pijnlijke gevoelens nu niet meer gevaarlijk is. Angst is een van de meest doeltreffende middelen om ons tegen het voelen van de waarheid te verzetten. Maar oude pijn zal ons niet schaden als we ons nu veilig weten. Nogmaals: Er moet geen roofdier door het huis sluipen, geen mishandelende echtgenoot of financiële ramp in het heden zijn.

Een denkbeeldige veilige plek heb je dan ook niet nodig als het heden veilig is. We zullen niet gek worden van het voelen van onze oude pijn – we worden eerder gek door het voelen van de pijn te vermijden. Wat we ervaren als we gaan voelen is een tijdelijke terugkeer (regressie) naar het verleden. We worden in emotionele zin even het kind dat we waren. Als we ons dan volledig aan het gevoel toegeven, zakt het vrij snel weer af. Als we niet zouden weten dat we een regressie ervaren dan zouden we door de hevigheid van de gevoelens in paniek kunnen raken.

golf van gevoelens

Het beeld van een golf is verhelderend.
Punt a. is het begin van de pijn en is vrij onschuldig. Maar het gevoel zal intenser worden. Terwijl dit gebeurt denken we: Dit kan alleen maar erger worden. Hoe kan ik hieraan ontkomen. Omdat we niet weten dat het gevoel een hoogtepunt, punt b. zal bereiken, net als een golf, is de situatie beangstigend. We zijn geneigd om uit de golf te springen. Mensen doen dit op talloze manieren: door medicijnen te gebruiken, door teveel te eten, door teveel te drinken, door drugs te gebruiken, door woede af te reageren of het meest drastische, door zelfmoord te plegen, ofwel; door verdringing en ontkenning (valse hoop, valse macht, primaire afweer, ontkenning van behoeften, angst). Omdat we op deze manieren niet door de golf heenkomen belanden we telkens opnieuw ergens bij punt a. Bij punt c. belandt je pas nadat je de pijn hebt gevoeld.

4. Dit is wat er gebeurde en hoe het voelde: regressie

In een regressie stellen we ons open voor onze gevoelens en geven we ons over aan de pijn, terwijl we tegelijkertijd weten dat wat we voelen met vroeger en niet met nu te maken heeft.
Als we niet beseffen dat onze gevoelens uit het verleden stammen blijven we symboliseren, waarna we onszelf tegen de pijn blijven beschermen. We blijven wegvluchten zonder dat er gevaar is (Angst), we zullen blijven proberen om te krijgen wat we toen niet konden krijgen (VH), ontkennen dat we behoeften hebben (OvB) of kwaad worden (VM) of ons slecht over onszelf voelen (PA).

Vaak is het niet mogelijk om de specifieke feiten van een bepaalde situatie uit het verleden te achterhalen omdat de pijn werd toegebracht in een tijd dat onze hippocampus nog niet volledig ontwikkeld was. (Hippocampus is het deel van de hersenen dat een cruciale rol speelt bij het opslaan van feitelijke informatie.) Al kun je je de specifieke feiten van een situatie niet herinneren, is het toch mogelijk om bij de gevoelens te komen.

Het kan zijn dat de pijn veroorzaakt werd door omstandigheden in het algemeen in onze jeugd. We kunnen dan terughalen hoe we ons in het algemeen als kind voelden. We noemen dit een achtergrondgevoel. Het is mogelijk dat door de regressie nieuwe verbindingen ontstaan tussen de amygdala (deel van de hersenen waar bedreigende ervaringen zijn opgeslagen) en de prefrontale kwabben (deel van de hersenen dat rationelere, minder impulsieve en meer weloverwogen emotionele reacties oproept). Vooral de linker prefrontale kwab schijnt een belangrijke rol te spelen bij het reguleren van onaangename emoties door de alarmsignalen van de amygdala af te zwakken.

Door nieuwe verbindingen in de hersenen wordt het mogelijk om het verschil tussen heden en verleden te herkennen, zodat op een nieuwe, meer gepaste wijze gereageerd kan worden. De volgende keer dat eenzelfde symbolische situatie zich voordoet zendt de amygdala geen panieksignalen meer uit of de amygdala herkent deze panieksignalen als ontoepasselijk. Zo kan de prefrontale kwab een nieuwe reactie op de situatie genereren; een reactie die passender is in de huidige situatie.

5. Toepassing op de langere termijn

Eerst moet je veel ervaring hebben opgedaan met met het blootleggen en toelaten van oude gevoelens en met het overgeven aan de pijn uit je jeugd. Eerst moet je meerdere regressies ervaren zodat je steeds beter weet waar bepaalde gevoelens vandaan komen. Gevoelens uiten zich in ons lichaam op specifieke manieren en op specifieke plaatsen. Steeds weer merk je op waar het gevoel zit, hoe het voelt, maar ga je er niet op in. Je onderdrukt het niet, je laat het gaan terwijl je je bewust bent van wat er in het heden aan de hand is. Je observeert gevoelens terwijl ze door je lichaam gaan.

Mensen en situaties werken dan steeds minder symbolisch voor jouw oude pijn. Je bent steeds beter in staat om je afweer blijvend om te keren in positieve zin. Dit is wat het toepassen van het duaal bewustzijn is. Je kunt in deze fase de pijn opmerken, beseffen dat hij oud is, weten uit welke realiteit van vroeger hij voortkomt en het gevoel als het ware door jou heen laten gaan – terwijl je jouw afweer omkeert, telkens weer.

Het is meer dan jezelf wijsmaken dat je een gevoel niet hoeft te voelen omdat het oud is. Op deze manier ben je de oude pijn aan het onderdrukken (OvB). Ook is het meer dan je ‘door de pijn heen huilen’. Het is niet mogelijk door nu te huilen ongedaan te maken wat ons in het verleden is overkomen. In zekere zin zou dat neerkomen op geloven dat we het verleden kunnen veranderen (VH). En dat kan niet.

Heelwording is gebouwd op drie pijlers: Voelen, Verstand en Gedrag. We hebben de pijn gevoeld (voelen), ons de waarheid herinnerd die we zo lang ontkend hebben (verstand) en blijven onze afweer zolang dat nodig is ontmantelen en omkeren (gedrag). De oude wonden zijn veranderd in littekens en we kunnen met ons leven verder gaan als de volwassenen die we werkelijk zijn. Het ware zelf is weer binnen ons bereik.

het zelf met muur

het zelf zonder muur

In de heelwording integreren we de realiteit van het verleden: van de eerste bewustzijnscirkel (boven) mèt de muur van ontkenning naar de tweede cirkel (onder) zonder muur van ontkenning.

Rokers en (zware) drinkers hebben moeite met het toepassen van deze therapie. Roken en drinken is heel effectief om gevoelens te onderdrukken. Serieus met deze therapie aan de slag gaan houdt in dat je moet stoppen met roken en drinken en andere activiteiten die het voelen (extra) onderdrukken.

Praktische oefeningen en het omkeren van je gedrag

Ingeborg Bosch geeft in haar boek een stappen-plan om zelf met deze therapie aan de slag te gaan. Het begint met dat we verantwoordelijkheid nemen voor onze gevoelens. Vervolgens gaat het erom dat we goed onderscheid gaan maken tussen het volwassen bewustzijn (VB) en het kind bewustzijn (KB) en dat we onszelf dagelijks gaan observeren om een goed beeld krijgen van onze afweer.

Bij het invullen van een hiertoe gemaakte vragenlijst (te vinden in een bijlage in het boek) kwam ik er achter dat ‘Valse Hoop’ mijn meest gebruikte vorm van afweer is. Ik kan bijvoorbeeld heel gespannen worden als ik iets moet presteren, heb meestal het gevoel dat ik het nog beter kan en ik wil dat mijn klanten weten dat ze altijd op mij kunnen rekenen. Dit alles in de Valse Hoop dat iedereen mij aardig vindt.

Bij het stappenplan hoort dat je een paar weken lang drie dingen noteert: Om welke afweer gaat het bij jou, waaruit bestond het afweergedrag en welk voorval (symbool) riep de afweer op. Het idee is dat wanneer je je afweergedrag goed door hebt, dat je het gedrag dan kunt omkeren en je beter bewust bent van je oude pijn.

Een voorbeeld 

Het symbool zou kunnen zijn: Een van je zussen beschuldigt je ervan een egoïst te zijn.

Mijn afweer zou kunnen zijn: Valse Hoop.

Mijn gedrag is vanuit de Valse Hoop: Ik probeer mijn zus te overtuigen van mijn goede bedoelingen.

Het omgekeerde gedrag zou kunnen zijn: Ik ga wat ik heb gedaan niet uitleggen.

NB. Bij het omkeren van je gedrag moet je opletten dat je niet in een ander soort afweergedrag overstapt. Als ik in dit voorbeeld tegen mijn zus zou zeggen: ‘Je bent zelf een egoïst’, dan ben ik van Valse Hoop (overtuigen van goede bedoelingen) naar Valse Macht (boos en geïrriteerd) overgestapt. Alleen als je door de omkering van je afweer de onderliggende pijn voelt, weet je zeker dat je je afweer hebt omgekeerd.

Ik kwam er bijvoorbeeld door de omkering (mijn daden niet uitleggen) achter, dat de beschuldiging van mijn zus mij veel pijn deed, dat ik me afgewezen voelde als persoon en het gevoel kreeg dat ik er niet mocht zijn. De volgende stap is dat ik mij eenvoudigweg blootstel aan die pijn.

Regressie

Door middel van regressie stel je je open voor jouw oude pijn. Je gaat in de regressie met opzet terug naar de emotionele toestand van het kind dat jij op een bepaald moment in het verleden was. Door je te concentreren op het gevoel laat je je terugvoeren in de tijd. Sta je zelf toe om het kind te zijn dat je toen was. Kijk of je het lichaam van het kind kunt zijn in plaats van er naar te kijken. Wie zijn er bij? Wat is iedereen aan het doen? Stel jezelf de vraag of je iets nodig hebt in die situatie. Van wie heb je dat nodig? Dat zal meestal je vader of je moeder zijn. Sta jezelf dan toe in te zien dat je niet kreeg wat je nodig had en stel je open voor de gevoelens die daarbij horen. Deze stap is niet makkelijk om in je eentje toe te passen. Dit doe je samen met je therapeut.

Maar je doet het niet met een therapeut die probeert ‘het verleden te corrigeren’. Tijdens dit soort regressie-therapie (‘inner child work’, visualisatie, hypnose) wordt de cliënt aangespoord zich te verbeelden dat hij/zij nu wèl krijgt wat ze toen niet kon krijgen. De cliënt wordt bijvoorbeeld opgedragen om zich te verbeelden dat zijn/haar moeder nu wèl geeft wat nodig is of om de situatie binnen te stappen als de volwassene die hij/zij nu is om ‘het kind’ te helpen.

Dit soort therapie is nu juist nadelig voor het helingsproces en is in zichzelf een vorm van Valse Hoop. Het voelen van de oude pijn wordt in dit soort therapieën voortijdig beëindigd en de huidige realiteit raakt vertekend (we hebben nu niet hetzelfde nodig als wat we toen nodig hadden).

Niemand kan het verleden veranderen.

Om te helen is een gelijktijdig bewustzijn nodig van zowel de pijn van het verleden als van wat de huidige realiteit is. Een duaal bewustzijn: We zijn ons bewust van de huidige realiteit èn van de oude pijn en kunnen die tegelijkertijd ook voelen. Wanneer het lukt om bij de oude pijn te komen, blijf dan juist bij dat gevoel. Schrijf op wat de oude realiteit is waaruit het gevoel is ontstaan, telkens wanneer je een verband kunt leggen met een specifieke gebeurtenis. Als er een verband is met een algemener iets dat vaker voorkwam, schrijf dan op wie iets deed of naliet.

Een voorbeeld

Symbool: Mijn vriend heeft geen tijd om naar mijn zorgen te luisteren.
Oud gevoel: Enorme machteloosheid, gevoel dat het leven geen zin heeft.
Oorsprong (wie, wat, wanneer, hoe): Mijn moeder schonk geen aandacht aan mijn behoefte aan bescherming toen ik bang was om de eerste keer naar school te gaan.

In deze therapie ligt niet het accent op het aanleren of verbeteren van vaardigheden om met moeilijke situaties om te gaan. Nieuwe vaardigheden of nieuw gedrag zijn als het ware een natuurlijke ‘bijwerking’ van het voelen van de oude pijn en het opgeven van de afweer.

Geadviseerd wordt om enkele weken op te letten wat je voelt en je te blijven concentreren op mensen en situaties die symbolisch voor je zijn. Na enkele weken zul je ontdekken dat je in staat bent om je voor de oude pijn open te stellen. Het kan zo nu en dan zwaar zijn maar leven vanuit afweer is veel zwaarder.

Nogmaals: Eigenlijk is dit geen therapie maar een levenslang proces waarbinnen je het innerlijke waarnemen oefent. Zodoende hoef je je niet meer te verweren tegen wat vroeger gebeurd is en kun je in het heden leven als de volwassene die je nu bent.

Koninginnepage

Koninginnepage gefotogtafeerd in Olivetta, Italië

Advertenties

8 reacties

Opgeslagen onder Psychotherapie

8 Reacties op “Wie ben ik nou echt?

  1. paula

    Wetenschappelijk gezien is er behoorlijk wat kritiek op de therapie van I. Bosch

    Like

  2. Pingback: ‘Slow therapy’ in de mode | Psychologenpraktijk Gerie Hermans

  3. Pingback: Verschil tussen therapie en opvoeden | Psychologenpraktijk Gerie Hermans

  4. Pingback: Minuchin VI. Over transformatie en verandering | Psychologenpraktijk Gerie Hermans

  5. Pingback: Veilig gehecht op het meditatiekussen | Psychologenpraktijk Gerie Hermans

  6. Pingback: Hechting tussen cliënt en therapeut | Psychologenpraktijk Gerie Hermans

  7. Cas

    Wat een fantastisch artikel. Heldere uitleg en puzzelstukjes die voor me op de plek vallen. Veel therapie gehad, maar nooit eentje die me heeft geleerd met wat ik hier allemaal lees. Ik heb nog een hoop werk te doen, maar deze blog helpt me een heel stuk verder. Dank je wel voor dit alles.

    Like

  8. birgitta

    heel duidelijk uitgelegd. ik had al wat meer gelezen over pri en afweermechanismen, maar dit verhaal heeft mij het beter doen begrijpen. ook door de voorbeelden. het zou nog duidelijker zijn als er van elke soort afweer een voorbeeld bij zou staan.

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.