Schrijftherapie bij trauma

Tot de EMDR-methode (Eye Movement Desensitization and Reprocessing) die bij de behandeling van trauma de laatste jaren in de mode is, voel ik mij niet aangetrokken. Het is mij teveel een techniek.

Met een tikgeluid of een van links naar rechts heen en weer bewegende hand, wordt de aandacht van de cliënt afgeleid terwijl deze de pijnlijke onderdelen van zijn verhaal vertelt. Het idee is dat de afwisselende prikkeling van de linker en de rechter hersenhelft, de verwerking van de pijnlijke ervaring stimuleert.

Ik werk liever met schrijftherapie en zie goede en blijvende resultaten. Ook als de traumatische gebeurtenis lang geleden gebeurd, chronisch of ernstig is. De meeste therapieën gaan over mishandeling, misbruik en/of ernstige emotionele verwaarlozing. Voor zowel mij als voor de cliënt is de schrijftherapie een natuurlijke manier van werken. In de schrijftherapie werken we samen. Het verhaal groeit – wordt rijker – totdat het aan het eind een verhaal is waar de cliënt mee kan leven en mee verder kan.

Al schrijvend – zowel tijdens de therapie als thuis – wordt net als bij EMDR ook aan ‘re-processing’ gedaan. Er is tijd, ruimte en aandacht voor de gevoelens die worden opgeroepen. Al vertellend, schrijvend en luisterend – de therapeut leest soms delen van het verhaal voor – komen er nieuwe cognities op gang en wordt de negatieve werking van het trauma in het heden steeds minder actueel. De cliënt komt bijna als vanzelf en in zijn eigen tempo toe aan nieuw gedrag in situaties die voorheen stressvol en traumatisch waren.

Een belangrijk en laatste onderdeel van de schrijftherapie is het delen van het verhaal met anderen. Dit kan in de vorm van een ritueel of een brief. Het afscheid nemen van het trauma wordt hiermee onderstreept.

Onlangs kreeg ik nieuwe inspiratie voor de schrijftherapie door twee narratief therapeuten: Gerrilyn Smith en Kaethe Weingarten. Smith heeft gewerkt met Albanezen die gevlucht waren voor genocide in Kosovo en ze werkt met kinderen die seksueel misbruikt zijn. Weingarten heeft een boek geschreven getiteld: Common Shock: Witnessing Violence Every Day – how we are harmed, how we can heal (2003). Ze werkt met gezinnen met trauma’s.

Verbeeldingskracht 

Het benoemen en bevestigen van de traumatische ervaring is natuurlijk de cruciale eerste stap in het opnieuw vertellen van de ervaring. Smith realiseert zich dat ze na vele jaren ervaring met enig gemak kan praten over afschuwelijke dingen. Het ongewone kan zij bespreekbaar maken en tot onderwerp van een discussie. Zij maakt zich de ‘piek-episodes’ van de traumatische gebeurtenissen eigen om een verschillend inzicht op gang te brengen en om complexiteit en affectieve nuances te introduceren in het verhaal van de cliënt. De ‘piek-episode’ van het trauma is dat deel van de traumatische gebeurtenis waar iemand steeds naar terugkeert in zijn gedachten of dromen.

Smith gelooft dat de therapeut naast iets professioneels ook iets persoonlijks te bieden heeft. Persoonlijke verbeeldingskracht ziet zij zelfs als een noodzaak voor therapie; zeker als therapie echt uit is op verandering en genezing. Haar gesprekken over haar werk met haar zoon en anderen zijn een zeer belangrijk onderdeel van haar werk als therapeut. Hoewel ze de grenzen tussen haar professionele en persoonlijke leven bewaakt spoelt er toch het een en ander over, getuige een gedicht – een school opdracht – waar haar 13-jarige zoon op een keer mee thuis kwam.

Forgotten children

We sit in what is left of our home crying

Wishing it would end

Explosions are everywhere

Death is near, we can feel it

A playground once filled with happiness is a smoking crater

We are the forgotten children of Kosovo

 

We are huddling in our school terrified

Fearing what might happen next

Gunshots can be heard

Death is here, we can see it

A girl once filled with joy is lying dead on the floor

We are the forgotten children of Palestine

 

We are lying in the street starving

Wondering if there is a better world out there

Screams reverberating in our heads

Death has been here, it has touched us

Our parents once filled with love were executed in front of us

We are the forgotten children of Afghanistan 


We are the forgotten children of the world

Het gebruik maken van verhalen in therapie past naadloos aan bij het normale dagelijkse leven. Verhalen die we graag horen, vertellen we steeds weer opnieuw. Maar ook afschuwelijke verhalen moeten steeds opnieuw verteld worden want het helpt om de verlammende, verdovende werking ervan te verdunnen. Verhalen hebben lezers nodig. Smith hoopt dat de lezer ziet hoe er zaadjes van kracht en veerkracht verborgen zitten in de hoeken en gaten van het verhaal, hoe afschuwelijk ook.

Lezen, schrijven en luisteren 

Smith moedigt het kind of de jongere aan om het verhaal te vertellen en samen schrijven ze het verhaal op. Ze laat het kind het verhaal vertellen aan de ouders of zij leest het zelf voor. Het kind hoort de reacties van de ouders en kan beginnen om er meta-cognities over te ontwikkelen. Het kind wordt aangemoedigd om afwisselend lezer, schrijver en luisteraar te zijn van zijn eigen levensverhaal. De therapeut stelt vragen over het verhaal en samen worden er misschien een aantal verschillende einden aan het verhaal geschreven. Zo worden complexiteit en verscheidenheid geïntroduceerd in de traumatische ervaring die alles overheersend was. Het verhaal is op deze manier niet meer een ‘bevroren’ verhaal.

Als het kind tweetalig is maakt Smith daar gebruik van. Hieronder verteld een Albanees meisje haar verhaal over het wegrennen voor gevaar:

When I saw all those people lying down, I said to myself ‘Am I going to be like that?’ I couldn’t think about anything – just to get out of there. I was talking to myself and saying that ‘I can do this.’ …‘Did you say this in English?’ She looked at me as if I were stupid – ‘No’ she said. ‘Can you say it in Albanian for me? I would like to hear it.’

Zo wordt de draad van de kracht in het verhaal opgepakt en worden tegelijk de oude en de nieuwe taal van het gevluchte kind met elkaar verweven.

Veel kinderen vertellen Smith hoe alledaagse interacties op het schoolplein traumatische herinneringen opwekken. Een spel kan plotseling een nachtmerrie worden. Het verschil tussen wat echt is en wat fantasie kan therapeutisch gebruikt worden door te switchen van het een naar het ander. Een vraag als; “Hoe zou je hebben willen omgaan met de traumatische ervaring”, kan de narratieve flexibiliteit bevorderen. Aan een door oorlog getraumatiseerde jongen vraagt Smith hoe hij het liefst had willen reageren toen hij beschoten werd in het bos. De jongen zegt dat hij graag had teruggeschoten. Na 4 jaar is zijn boosheid nog steeds voelbaar. Daarna zegt hij:

I can’t believe I’m here. I’m meant to be here but I don’t know why yet? The thing about me is I have lots of spirit. Everybody loves me.

De jongen praat verder over hoe hij geleerd heeft om zijn gevoelens van angst en schrik te beheersen:

I do my breathing exercises and I talk to myself…’I’ve done this and defeated it before. I am the master of my own destiny. I survived. Don’t look back. Look forward. I can calm myself down.’

Smith maakt bij de trauma therapie gebruik van een ‘levensgrafiek’. Zie hieronder.

levensgrafiek

Eigenschappen van een trauma verhaal

Door een traumatische ervaring bevriest de tijd en het verhaal, wat gevangen is in de bevroren tijd, is vaak een eenvoudig verhaal met losse zintuigelijke fragmenten zonder verbindingen met associatief materiaal en zonder hoop, licht en veerkracht die het leven positief en vrolijk maakt. Het trauma verhaal kan vol emotie zitten of juist geheel zonder emotie. Vaak zitten er alleen daders en slachtoffers in het verhaal en geen andere figuren. De dader heeft geen echte identiteit, het is simpelweg; de andere. In het trauma verhaal zit geen verbeeldingskracht. Er zitten geen gradaties van gevoelswaarden in het verhaal. Wanneer een absolute macht wordt uitgeoefend over iemand is er geen ruimte meer in de geest voor een eigen wil of voor een actieve vorm van denken.

De rol van de therapeut is om eigen verbeeldingskracht ‘uit te lenen’ zodat er een nieuw narratief kan ontstaan. Onderdeel van het herstel – het opnieuw vertellen – moet zijn; zowel een verbetering van een gevoel van ‘personal agency’ als het ruimte geven aan meta-cognities waardoor er betekenis aan het trauma verhaal georganiseerd en ontleend kan worden. De rol van de therapeut moet zijn om de cliënt te helpen bij de ontwikkeling van een geest die in staat is om na te denken over de traumatische ervaring in plaats van dat het kind alleen kan reageren op gebeurtenissen in het hier-en-nu op een manier die afgedwongen wordt door de vroegere terreur. Het is belangrijk om ook gevoel te hebben voor de overlevingsstrategie van ‘doen alsof er niets is gebeurd’, want dit kan voorlopig de beste manier zijn om te overleven totdat het moment komt dat dit niet meer werkt.

Nieuwe verhalen

Eén woord kan een verschil maken. Smith werkte met een vrouw die door drie mannen verkracht was. De vrouw vertelde dat deze mannen haar geest van haar hadden afgenomen. Haar werd gevraagd of haar geest was àfgenomen of dat haar geest in zijn oneindige wijsheid had besloten om haar te verlaten. Door dit te vragen kon de vrouw een maximum aan waarde ontlenen aan haar geloof in de geest – die op zichzelf van belang is voor veerkracht – maar ook vormde de vraag een keerpunt; betrof het een ‘diefstal van de geest’ of een ‘vrijwillige vlucht van de geest’? De vrouw ging nadenken over hoe zij haar ziel/geest kon aan moedigen om terug te keren.

Smith is voortdurend op zoek naar elementen in het verhaal die in aanmerking komen om uitgedaagd te worden, die opnieuw gedefinieerd kunnen worden of opnieuw geïnterpreteerd kunnen worden. Het doel is om verhalen te maken waar je mee kunt leven, die een dynamische kwaliteit hebben en de veerkracht van een mens aanmoedigen.

In het helpen van kinderen gebruikt Smith de metafoor van de ‘schildpad’. Ze doet vaak aan het begin van een sessie een fysieke oefening waarbij kinderen van onder het schild vandaan komen en hun vleugels uitslaan. Vleugels die nodig zijn om hoog boven onze traumatische ervaring te kunnen vliegen, er een goed uitzicht over te krijgen en er niet meer bang voor te zijn. Dat is de kracht van een goed verhaal.

Aan diggelen geslagen

Weingarten beschrijft de verschillende effecten die trauma kunnen hebben. Een van die effecten noemt ze: ‘shattering of expectations’; aan diggelen geslagen verwachtingen. Het idee wat je had over je leven is door het trauma aan diggelen geslagen. Het trauma maakt zichtbaar welke aannames je had over jouw leven. Het beeld dat je van jezelf had is volledig veranderd.

Weingarten heeft zelf de diagnose kanker gekregen. Het lijden richt verwoestingen aan, zegt ze. Maar wat ze fantastisch vindt zijn de manieren waarop mensen samen met anderen kracht en creativiteit aanwenden om het lijden ‘t hoofd te bieden.

Getuige zijn van pijn en helpen

Ieder individu geeft een geheel eigen betekenis aan een trauma en het is essentieel om die specifieke betekenis te leren kennen, wil je kunnen helpen. Hulpverleners hoeven niet zo nodig objectief te zijn in hun respons op het trauma-verhaal. Aan de andere kant mogen ze de client niet overspoelen met eigen emoties. Het is belangrijk dat hulpverleners hun eigen vooroordelen en aannames kennen en begrijpen en dat ze een goede manier ontwikkelen om met de onvermijdelijke en waardevolle uitingen van emotie en betekenis om te gaan.

Getuige te zijn van het lijden van een ander vereist een ethische betrokkenheid. Volgens Weingarten moet je als getuige (therapeut) in de eerste plaats uitdrukking geven aan hoe volledig je je verbonden hebt aan het begrijpen van het lijden van de ander. Je haalt alles uit de kast om een brug te slaan naar de ander. Dit willen begrijpen alleen al is voor degene die lijdt een waardevolle ervaring.

In de tweede plaats moet er enige beweging zijn en vragen worden gesteld om de precieze betekenissen voor degene die lijdt te begrijpen. Langzaam en in samenspraak ontwikkelt de beweging zich.

Ten derde brengt de getuige alles wat hij in zijn leven geleerd heeft mee naar dit moment. Hij/zij moet weten wat het is in de getuigenis, dat in hem zelf weerklinkt.

Ten vierde biedt de getuige zijn reflecties aan. Het is tijd om te laten zien dat je echt  binnen heb laten komen hebt wat er gezegd is, dat je hebt geprobeerd om er betekenis aan te geven, dat je het belang ervan beseft en dat je het op alle mogelijke manieren aanvoelt. Dit is voor beide een diep menselijke ervaring.

Het getuigen maakt het mogelijk opnieuw verbindingen te leggen met hun kwaliteiten, gevoelens, overtuigingen en verplichtingen die door het trauma verbroken waren. Een trauma veroorzaakt breuken in de beleving van je zelf. Het verleden kan verhuist zijn naar het heden. De praktijk van het getuigen met compassie zorgt voor een herstel van het gevoel van continuïteit van het zelf.

We zien elke dag onmenselijke praktijken om ons heen. We hebben allemaal wel eens geweld meegemaakt. Of het gaat om structureel geweld (armoede), collectief geweld of dat het gaat om persoonlijk geweld door vernedering en beschaming, het is alsof je er niet aan kunt ontsnappen. Maar er zijn ook praktijken van waardigheid, respect en compassie. Alleen door die praktijken kunnen we leven op een manier die minder door angst worden bepaald. Iedere interactie kunnen we gebruiken om ons te verwijderen van een cultuur van geweld en intimidatie en te bewegen naar een cultuur van mededogen.

Hier een interview met Kaethe Weingarten.


Nog iemand die zich niet tot EMDR voelt aangetrokken is Aram Hassan, transcultureel psychiater van Koerdische afkomst die momenteel werkt met o.a. Syrische vluchtelingen. In het dagblad Trouw schrijft hij:

Ik laat mijn patiënten hun levensverhaal optekenen – letterlijk, met tekeningen. Daar reageren ze veel beter op dan op EMDR. En het verrijkt mijn beeld van hen.
… De therapeut moet wel een ‘multiculturele bril’ op kunnen zetten. Nederlanders weten wel veel van andere culturen, maar ik merk geregeld dat al die kennis nog geen inzicht is. Neem de behandelaar in ons team die vertelde hoe ze werd bejegend door een Iraakse patiënt. Die maakte allerlei seksuele toespelingen, in bloemrijke taal. Ze zei dat ze er wel wat moeite mee had, maar dat de patiënt nu eenmaal uit de wereld van ‘Duizend-en-één-nacht’ kwam. Ik vertelde haar dat ze aan dat gedrag onmiddellijk een einde moest maken. De psychotherapeute had een westers-romantisch beeld van Sheherazade, maar durfde daardoor niet te zeggen dat de man gewoon seksueel ontremd was.


Voor over de fasen in de schrijftherapie lees: Schrijftherapie bij trauma deel 2

7 reacties

Opgeslagen onder Psychotherapie - Trauma

7 Reacties op “Schrijftherapie bij trauma

  1. Pingback: De zachte kracht van P.A.C.E. | Psychologenpraktijk Gerie Hermans

  2. Pingback: Schrijftherapie bij trauma 2 | Psychologenpraktijk Gerie Hermans

  3. Pingback: Het onderliggende trauma wordt niet behandeld | Psychologenpraktijk Gerie Hermans

  4. Pingback: De kracht van het vertellen van verhalen | Psychologenpraktijk Gerie Hermans

  5. Pingback: Zen en psychologie I | Psychologenpraktijk Gerie Hermans

  6. Pingback: Therapie is taal; het is samen een rijker verhaal maken « psychologenpraktijk

  7. Hallo Gerie,
    Ja, ik ben het met jou eens dat alleen EMDR pur sang, zeker bij zeer heftig gevoelde trauma’s, minder kan zijn. Zelf werk ik merendeels als volgt: eerst een gestructureerde schrijftherapie, vaak vraag ik de cliënt 9 x volgens een duidelijk afgesproken structuur te schrijven. Van daaruit wordt de EMDR ingezet, En daarbij vind ik de cliëntgerichte, sterk empathische houding van de therapeut essentieel in het therapie contact. Men noemt dit ook wel Focussing (EFT) tegenwoordig. EMDR zie ik zelf als een behandelmethodiek in een bredere therapeutische context. “Getuigen met compassie” vind ik mooi verwoord.
    Toke Ausems

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.